و خواجه حكيم گفته است: هركه را در سر مغز بود، خلق را نيازارد، چون داند كه من خلق را بيازارم‌[٥] خلق [a ١٦٣] نيز مرا بيازارند[٦] و اگر نتوانند[٧] بارى دشمن دارند. سود[٨] ديانت غيب است و پوشيده، قوّت دين بايد تا مرد را با مروّت‌[٩] آرد و[١٠] داند كه خلق را بيازارم‌[١١] مولى عزّ و جلّ از من بيازارد[١٢] كه‌[١٣] رسول- ٧-[١٤] مى‌فرمايد كه حقّ جلّ و علا فرموده است:[١٥] «من آذى مؤمنا، فقد آذانى».[١٦] و هم بداند كه چون با خلق نيكويى كنم، خداى عزّ و جلّ ثواب دهد و خلق نيز مكافات كنند[١٧] و يا ثنا گويند[١٨] چون بد خويش از خلق بازندارند[١٩] و خوب نزيند،[٢٠] پس‌[٢١] ديانت اين‌كس درست نيست چه‌[٢٢] مرد را تنها قوّت‌[٢٣] به مروّت آرد، چه‌كس بود كه وى را خرد بود و دين نى‌[٢٤] ولكن هيچ‌كس نبود كه وى را ديانت بود و خردنى، چه خرد منشور[٢٥] ديانت است‌[٢٦] كه رسول- ٧- فرمود كه دين نيست مر آن‌كس را كه مروّت نيست. بيان فرمود[٢٧] كه «هركه را مروّت نيست دين نيست» و نگفت «هركه را دين نيست ورا مروّت نيست». معنى اين است‌[٢٨] كه‌[٢٩] خرد مرد را به مروّت‌

[١] - به مروّت زيد.

[٢] - كسى.

[٣] - بر.

[٤] -+ در خرد بس بود فرماينده مروّت را.

[٥] - نيازارم.

[٦] - نيازارند.

[٧] - نتواند.

[٨] - باز+ سود

[٩] - به ديانت.

[١٠] -+ چون قوه دين آمد.

[١١] - نيازارم.

[١٢] - نيازارد.

[١٣] - چه به خبر آمده است+ از رسول.

[١٤] - صلى اللّه عليه و سلّم.

[١٥] - كه چنين گفته است كه مولى تعالى چنين فرموده.

[١٦] -+ يعنى حقّ سبحانه و تعالى گفت هركس مؤمنى را به غير حقّ بيازارد هم‌چنان بود كه مرا آزرده است و هم نيز خلق از من نيازارند.

[١٧] - كند.

[١٨] - گويد.

[١٩] - بازندارد.

[٢٠] - نزيد.

[٢١] -+ پديد آيد.

[٢٢] -+ بود.

[٢٣] -+ خرد.

[٢٤] - چه بسيار كسان بوده‌اند كه ايشان را خرد بوده است و گروش نى+ با خلق خوب زيسته‌اند و بد خويش‌اند از خلق بازداشته‌اند، پس كسى بينى كه وى گرويدگى دعوى كند و خردمندى و با اين همه با خلق خوب نزيد، پديد آمد كه ديانت اين‌كس درست نيست، چه‌كس بود كه او را خرد بود و دين نى.

[٢٥] - خنور. و كاتب معنى كلمه را« ميوه» نوشته است.

[٢٦] -+ و اين‌چه ياد كرده شد تأويل اين خبر است از+ رسول صلى اللّه عليه و سلّم.

[٢٧] - كرد.

[٢٨] - معنى آن بود و اللّه تعالى اعلم.

[٢٩] -+ خرد.