حضرت‌[١] رسول را- ٧-[٢] پرسيدند از كبر. فرمود: «ان تسفه الحقّ و تغمض الخلق». [b ١٥٥] گفت: متكبر آن‌كسى است‌[٣] كه‌[٤] حقّ نپذيرد و خلق را خوار دارد و مولى عزّ و جلّ مر آن‌كس را كه‌[٥] حقّ گويند[٦] و نپذيرد، دوزخ‌[٧] و عيد كرده است‌[٨] كه قوله عزّ و جلّ:

«إِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ». [البقرة/ ٢٠٦].

و پدر من- رحمة اللّه عليه- حكايت كردى كه يكى از خلفا خواست كه مر شخصى‌[٩] را عقوبت كند به ناحقّ. آن‌كس مر خليفه را گفت: «اتّق اللّه». خليفه از اسب فرود آمد و بناليد[١٠] و روى به خاك اندر ماليد.[١١] يكى مر خليفه را سؤال كرد كه چرا چنين مى‌كنى؟ گفت: مرا چون گفت از خداى بترس، كبر در سر[١٢] من بجنبيد. حضرت حقّ تعالى مى‌فرمايد[١٣] كه هر كه را[١٤] گويند كه از خداى بترس، بزرگ‌منشى كند و آن سخن را نشنود،[١٥] بسنده است عقوبت وى دوزخ. من روى به خاك‌[١٦] از آن مى‌نهم‌[١٧] تا كبر از خود[١٨] دور كنم. پس چون‌[١٩] بنده‌[٢٠] كبر كند، گوييا پروردگار خود را نشناخته است.[٢١] چون بنده مقرّ است كه كبريا[٢٢] صفت مولاى‌ست عزّ و جلّ، پس اگر حضرت حقّ تعالى را شناخته بودى كبر نكردى.[٢٣]

و خواجه حكيم‌[٢٤] در تأويل اين خبر[٢٥] كه «من عرف نفسه، فقد عرف ربّه» چنين گفته است كه هركه را خرد بود، نقصان [a ١٥٦] خويش را[٢٦] بتواند ديدن و چون توانست ديدن، كبر از وى برود،[٢٧] چه هركه در وى نقصان بود،[٢٨] كبر از وى نيك‌[٢٩] نيايد. هيچ چيز در بندگى بدتر از كبر نيست. چه كبر مر ذات بى‌عيب و بى‌نقصان را سزاست‌[٣٠] و اين‌[٣١] صفت بندگان‌

[١] - ندارد.

[٢] - صلى اللّه عليه و سلّم.

[٣] - كبر آن بود.

[٤] -+ كسى.

[٥] -+ وى را.

[٦] -+ كبر كند.

[٧] - به دوزخ.

[٨] - كرد+ چنان‌كه مى‌فرمايد قوله تعالى.

[٩] - يكى.

[١٠] -« و بناليد» ندارد.

[١١] - ماليدن گرفت.

[١٢] - ندارد.

[١٣] - و مولى تعالى در قرآن چنين فرموده است.

[١٤] -+ چنين.

[١٥] - آن سخن نپذيرد.

[١٦] -+ اندر+ از بهر.

[١٧] - مى‌مالم+ تا آن.

[١٨] - خويشتن.

[١٩] -+ خويشتن‌دار.

[٢٠] -« بنده» ندارد.

[٢١] - كبر از ناشناختى مولى تعالى خيزد.

[٢٢] - كبر.

[٢٣] - اگر مولى را عزّ و جلّ بتواندى ديدن، كبر نتواندى كردن.

[٢٤] -+ رحمه اللّه تعالى.

[٢٥] -+ كه به اوّل كتاب ياد كرده شده بود.

[٢٦] - نقصان خويشتن.

[٢٧] - برخيزد.

[٢٨] - چه داند كه در كسى كه نقصان بود.

[٢٩] - نغز.

[٣٠] - به جاى« هيچ چيز ... سزاست»، چه هيچ چيز با بندگى چنان زشت نيايد كه كبر و اختيار حال، چه كبر از كسى نغز آيد كه مر او را صفت كمال بود و اندر وى نقصان نبود و اين صفت بندگان نيست و اختيار حال از كسى نغز آيد كه مر او را علم بى‌جهل بود.

[٣١] -+ نيز.