مولى عزّ و جلّ‌[١] تفكّركنندگان را بستود، چنان‌كه گفت:[٢] «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‌ جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» [آل عمران/ ١٩١]. و[٣] رسول- ٧-[٤] فرمود:[٥] «تفكّر ساعة خير من عبادة ستّين سنة».[٦] فرمود:[٧] يك ساعت تفكّر كردن به از عبادت هفتاد[٨] ساله است. معنى آن بود- و اللّه اعلم- كه تفكّر نشان درستى عبادت است، چه كسى بود كه عبادت مى‌كند و مرو را تفكّر نبود، چه تا عبادت درست نگردد[٩] به تفكّر نرسد.

مر خواجه [b ١٤٩] حكيم را- رحمة اللّه عليه- پرسيدند كه تفكّر چه بود؟ گفت: آمدنى را آمده ديدن‌[١٠] و عبرت آمده را شده ديدن بود. چون كسى عبرت را نبيند[١١] تفكّر وى درست نيست.

شيخ‌[١٢] حسن بصرى- رحمة اللّه عليه- گفته:[١٣] تفكر كسى را درست بود كه وى معده را سيكى بيش طعام ندهد.[١٤] يك سيك مر آب را بماند و يك سيك جايگاه تفكّر را.[١٥] و گفته‌اند:

«اذا امتلأت المعدة خرست الحكمة و نامت الفكرة». چون معده پر شد، زبان از گفتار حكمت‌

[١] -+ در قرآن مر.

[٢] - چنان‌كه مى‌فرمايد در قرآن مجيد قوله تعالى.

[٣] -+ در قرآن مر.

[٤] - صلى اللّه عليه و سلّم.

[٥] - كه چنين گفته است.

[٦] -+ و به روايت ديگر: خير من عبادة ستين سنة.

[٧] - گفت.

[٨] - يك ساله يا هشت‌[ كذا] ساله.

[٩] - بنده.

[١٠] -+ بود.

[١١] - چون كسى را ديدار وى به عبرت نبود+ پديد آمد كه.

[١٢] - آورده‌اند+ حسن.

[١٣] - چنين گفته است.

[١٤] - وى سيكى معده را بيش از طعام پر نكند+ تا.

[١٥] -+ ماند+ چون معده را طعام پر كرد تفكّر را جاى نماند.