و ديگر شناخت توكّل آن‌[٢] بود، چه بسيار كس بود كه اعتماد وى بر اسباب افتاده و به شرك اعتماد در افتاده بود و نداند و توكّل شرط ايمان است چنان‌كه خداى عزّ و جلّ فرموده است: «وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» [المآئدة/ ٢٣]. پارسى چنين‌[٣] بود كه توكّل بر خداى كنيد اگر گرويده‌ايد.

و ديگر شناخت همّت خويش بود كه بداند مرا همّت دين است يا دنيا؟ چه خواجه حكيم- رحمة اللّه-[٤] گفته است كه هركه را [b ١٤] همّت وى دين گردد[٥] همه كارهاى دنياوى وى‌[٦] دين گردد و هركه را همّت وى دنيا گردد[٧] همه كارهاى دينى وى به شومى همّت وى دنيا گردد.

و ديگر شناخت نعمت از محنت بود. بسيار كس بود[٨] كه وى در محنت بود و وى آن را نعمت داند.[٩] و خواجه حكيم- رحمة اللّه-[١٠] گفته است كه بسيار كس‌[١١] را مولى تعالى محنت دهد به صورت نعمت. و از خواجه محمّد بن على‌[١٢] القوّاس‌[١٣] شنيدم‌[١٤]- رحمه اللّه-[١٥] كه وى چنين گفته است كه به روزگار خواجه حكيم- رحمة اللّه- مردى بمرد و وى‌[١٦] را پسر[١٧] بود با مال بسيار. كسى پيش خواجه حكيم- رحمة اللّه- رفت و[١٨] چنين گفت كه فلان بمرد و مر پسر وى را نعمت بسيار بماند. خواجه حكيم- رحمة اللّه- جواب داد كه آن مال ورا يك چند روز نام نيست تا ببينم كه نعمت مانده است يا محنت. و بيان نعمت و محنت به جايگاه‌[١٩] وى ياد كنيم. ان شاء اللّه تعالى.

و چون نعمت و محنت را شناخت، شكر و صبر را ببايد[٢٠] شناخت تا اگر در حال‌

[١] -+ يعنى هركه را دعوى بود، معنى نبود و هركه را معنى بود، دعوى نبود.

[٢] -« آن» ندارد.

[٣] - اين‌چنان.

[٤] -+ تعالى چنين.

[٥] - بود.

[٦] - به بركات همّت وى.

[٧] - بود.

[٨] - باشد.

[٩] - وى آن را نداند و نعمت شمرد.

[١٠] -+ تعالى.

[١١] -+ باشند كه ايشان.

[١٢] -« على» ندارد.

[١٣] - قوّاس( بدون« ال»).

[١٤] - شنودم.

[١٥] - تعالى.

[١٦] - او.

[١٧] - پسرى.

[١٨] -« رفت و» ندارد.

[١٩] - جاى.

[٢٠] - بايد.