بى‌ادبى از وى پديد آيد و چون آن معصيت كرد قوّت نفس بشكند هم‌چون آتش كه هيزم را بسوزد[١] آتش نيز فرونشيند و دود كمتر شود. باز دل مؤمن مولى را عزّ و جلّ ببيند، پس‌[٢] شرم دارد و[٣] از عقوبت بترسد و پشيمان شود و آن پشيمانى از وى توبه بود. مثال اين چنان بود كه چون ابر برخيزد، روشنايى آفتاب را بپوشاند، روشنايى‌[٤] بر زمين كمتر اثر كند.[٥] هرچند ابر قوىّ‌تر،[٦] روشنايى و تپش آفتاب‌[٧] كمتر بود.[٨] تابستان‌[٩] ابر كمتر خيزد، چون بخيزد زود ناچيز شود و[١٠] زمستان ابر قوىّ‌تر برخيزد و ديرتر دارد و روز ابر آفتاب به جاى خويش بود وليكن اثر وى به زمين كمتر رسد. هم‌چنين هرچند مؤمن را يقين قوىّ‌تر شود، قوّت نفس ضعيف‌تر شود و دل را نتواند پوشانيدن و اگر بپوشاند قوّت يقين او را زود ناچيز كند و اين صفت كسى بود كه مر ورا معصيت طبيعت‌[١١] نشده باشد و مصرّ نبود بر معصيت، اما چون كسى را معصيت طبع شده باشد و پيوسته [b ١٢٩] دل وى را پوشانيده باشد، نفس هرچند خواهد كه‌[١٢] از معصيت بيرون آيد، نتواند شرم داشتن و ترسيدن وليكن داند كه اين ناكردنى است و دانستن را پشيمانى پندارد، لاجرم توبه وى درست نبود. چه اهل معرفت چنين گفته‌اند: كسى بود كه در غفلت توبه كند و پندارد كه توبه كردم و آن توبه وى درست نبود و بر توبه نتواند بودن. و به خبر آمده است از رسول ٧: «ما أصرّ من استغفر و لو عاد فى اليوم سبعين مرّة». بر گناه پاى افشاريده‌[١٣] نيست كسى‌[١٤] كه وى استغفار مى‌گويد،[١٥] اگر[١٦] هفتاد بار بر آن گناه بازگردد. وليكن استغفار و توبه آن‌گاه درست آيد كه معصيت طبع نگشته باشد. چون‌[١٧] طبع گشت بيش استغفارش‌[١٨] درست نيايد[١٩] تا آن‌گاه كه‌[٢٠] از معاصى دست بازندارد و قوّت نفس وى شكسته‌تر نشود.

و مذهب امام ابو حنيفه- رحمه اللّه- آن است كه ايمان زيادت و نقصان برندارد كه‌[٢١]

[١] - بسوخت.

[٢] - هم.

[٣] -+ هم.

[٤] - ندارد.

[٥] - بود.

[٦] -+ بود.

[٧] -« آفتاب» ندارد.

[٨] - شود.

[٩] - به تابستان كه آفتاب قوّت دارد+ ابر.

[١٠] -+ به.

[١١] - طبع.

[١٢] -« خواهد كه» ندارد.

[١٣] - افشارنده.

[١٤] - آن‌كس.

[١٥] - كند.

[١٦] -+ مثلا روزى.

[١٧] -+ معصيت.

[١٨] -+ و توبه.

[١٩] - نشود.

[٢٠] -+ به تكلّف.

[٢١] - چه.