و مولى عزّ و جلّ خبر مى‌دهد[١] كه اگر شما خواهيد كه اين نعمتها كه شما را داده‌ام بشمريد، شمردن نتوانيد.[٢] قوله عزّ و جلّ:[٣] «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» [ابراهيم/ ٣٤]. پس حقيقت است كه چون نتوانند شمردن،[٤] نتوانند شكر گفتن. و هرچند بنده تمامى شكر نعمتها نتواند كردن آن‌قدر كه از شكر توفيق يابد سبك نبايد داشت‌[٥] و منّت آن را بر خود ببايد ديدن و خويشتن‌[٦] را از شكر چندان‌كه يافته‌[٧] عاجز ديدن و از مولى عزّ و جلّ‌[٨] بيشتر خواستن مر توفيق شكر را.[٩]

و خواجه امام بشاغرى- رحمة اللّه عليه- گفته‌[١٠] است كه بنده در هر مقامى كه بود از مقامهاى بندگى، چون مقامى از آن برتر[١١] بيند بايد كه بدان مقام رغبت نمايد و تمنّى كند آن را.[١٢] و بيان اين سخن آن است كه تمنّى كردن آن بود كه آن مقام يافته به چشم وى سبك نمايد به قياس آن مقام برتر يافته را ناسپاسى كند و خويشتن را اهل آن مقام برتر بيند و چون اين‌چنين [b ١١٤] كرد، ناسپاسى كرد مر مقام يافته را و خطر بود كه به سبب ناسپاسى آن‌[١٣] يافته را برماند[١٤] و به مقام برتر نرسد. مثال اين‌چنان بود كه كسى نماز كند و دل به نماز حاضر نتواند كردن‌[١٥] و به همان بسنده كند كه نماز مى‌گزارم. كسى ورا چنين گويد كه جهد كن تا دل به نماز حاضر دارى، چه ثواب نماز[١٦] به اندازه حضور دل است.[١٧] و مقصود اين گوينده آن بود كه آن مصلّى‌[١٨] رغبت به دل حاضر داشتن كند و از مولى عزّ و جلّ توفيق خواهد. اين نمازكننده چون اين سخن بشنود، گويد:[١٩] اين نماز كه من مى‌گزارم‌[٢٠] هيچ نيست و از نماز كرده ناسپاسى كردن مى‌گيرد[٢١] و چون ناسپاسى كرد خطر بود كه از صورت نماز محروم شود. پس به معنى نماز چه‌گونه رسد؟

[١] - مولى تعالى خبر داده است.

[٢] - نتوانيد شمردن چنان‌كه مى‌فرمايد.

[٣] - تعالى.

[٤] - نتوانيد شمردن چنان‌كه مى‌فرمايد.

[٥] - داشتن.

[٦] - خود.

[٧] - از شكر آن‌قدر كه توفيق يابد.

[٨] - تعالى+ درخواستن كه هم‌چنين كه مرا بدين قدر سزا گردانيدى به بيشتر ازين برسان.

[٩] -« بيشتر ... شكر را» ندارد.

[١٠] - چنين+.

[١١] - مقام برتر از آن.

[١٢] - به آن به آن مقام برتر رغبت كند وليكن تمنّى نكند.

[١٣] -+ مقام.

[١٤] - برهاند.

[١٥] - داشت.

[١٦] -« نماز» ندارد.

[١٧] - دل حاضر داشتن بود.

[١٨] - كس.

[١٩] - كه.

[٢٠] - گزارده‌ام.

[٢١] - و آغاز ناسپاسى كند مر كرده خود را.