چه خواجه حكيم‌[١] گفته است كه هنر بى‌صدق هلاك مرد است. صدق هنر آن است كه مرادش از هنر[٢] جز خداوند نبود. و ديگر مهترى از روى اصل و مال است و مر ايشان را تواضع ببايد كردن. و تأويل اين خبر كه رسول- صلّى اللّه عليه و سلم- گفت:[٣] «من تواضع لغنّى لغناه فقد ذهب ثلثا دينه». يعنى‌[٤] هركه توانگر را تواضع كند[٥] [b ١٠] از بهر توانگرى وى،[٦] چهار دانگ از دين وى برود. و معنى چهار دانگ از دين رفتن آن بود كه گفته‌اند كه آدمى را تن است و زبان‌[٧] و دل، چون به تن تواضع كرد و به دل بستود[٨] و اين هر دو مولى‌[٩] را بايد كرد از بهر آن‌كه به زبان مولى را ثنا گويد و به سر خدمت مولى كند. چون به زبان ثناى غير مولى گفت و به سر تواضع كرد، چهار دانگ دين وى برفت وليكن‌[١٠] اگر- نعوذ باللّه-[١١] دل به وى اندر بندد، بيم بود كه كافر شود[١٢] و اين وعيد آن‌گاه بود كه اين تواضع به طمع بود،[١٣] چه رسول- صلّى اللّه عليه و سلّم- خبر[١٤] ديگر بيان كرده است:[١٥] «طمعا لما فى يده».[١٦] امّا چون طمع نبود مر آن‌كس را كه اصيل‌[١٧] بود يا توانگر بود، به همان مقدار تواضع بايد كردن‌[١٨] كه ياران تو كنند[١٩] تا جفا كرده نشود.

و با مصلح و مفسد معاملت ببايد دانستن تا مصلحان را عزيز دارى، چه مولى عزّ و جلّ‌[٢٠] فرموده است: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ» [الحجرات/ ١٣]. گفت: گرامى‌ترين شما به نزد من آن است كه پرهيزگارتر است.[٢١]

و با مفسدان معاملت ببايد دانستن.[٢٢] و مفسد نيز [a ١١] بر دوگونه‌[٢٣] است: يكى مفسد بود كه دين را شناخته بود و به كار خير حريص بود و اهل علم و اهل خير[٢٤] را

[١] -+ رحمه الله.

[٢] -« هنر» ندارد.

[٣] - گفته است.

[٤] - گفته است.

[٥] - تواضع كند توانگرى را.

[٦] - او.

[٧] -+ است.

[٨] - به زبان ستوده.

[٩] -+ تعالى.

[١٠] -« ليكن» ندارد.

[١١] -+ منها.

[١٢] - گردد.

[١٣] -+ و.

[١٤] - به خبر.

[١٥] -+ كه.

[١٦] - ترجمه فارسى در حاشيه: طمع كردن آن چيزى كه در دست دنيادار است.

[١٧] -؟: اصل.

[١٨] - كرد.

[١٩] -« كه ياران تو كنند» ندارد.

[٢٠] - مولى تعالى.

[٢١] -+ و رودكى بدين معنى شعرى گفته است:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[٢٢] - دانست.

[٢٣] - لون.

[٢٤] - اهل خير را و اهل علم را.