يكى باطن؛ آن‌چه ظاهر است، آن است كه در آن حال كه نماز خواهى كردن‌[١] يا روزه خواهى داشتن‌[٢] [b ٩] يا خريد و فروخت خواهى كردن‌[٣] در حال معلوم بايد كردن تا بدانى كه نماز چگونه بايد كردن تا موافق شريعت آيد و روزه چگونه بايد داشتن‌[٤] و خريد و فروخت چگونه بايد كردن تا موافق شريعت آيد.

و ديگر علم حال از روى ظاهر آن بود كه معاملت با خلق بدانى كردن كه از رسول- ٧-[٥] فرمان است كه «أنزلوا النّاس على قدر منازلهم». گفت هركسى‌[٦] را به جاى وى بداريد. پس ببايد دانستن كه با مهتر معاملت چگونه‌[٧] بايد كردن و با كهتر چگونه؟[٨] چه‌[٩] خواجه حكيم- رحمة اللّه عليه-[١٠] گفته است كه هروقتى كه كهتر را به جاى مهتر داشتى، تخم فضولى در سرش كاشتى و هروقتى كه مهتر را به جاى كهتر داشتى، تخم عداوت در دل وى كاشتى و چون هركسى را به جاى وى داشتى، تخم ديانت در سر خود كاشتى. پس ببايد دانست كه مهتر كدام بود و كهتر كدام تا معاملت بدانى كردن. يكى مهتر بود از روى علم و يكى مهتر بود از روى عقل و كس بود كه از روى علم مهتر بود و از روى عقل كهتر. چه خواجه حكيم- رحمة اللّه [a ١٠] عليه-[١١] گفته است: مهتران زمانه ما به هنر[١٢] مهتران‌اند و به خرد[١٣] كهتران، هرچند[١٤] مهتر مى‌شوند به بى‌خردى فروتر مى‌شوند. و آن‌كس كه از روى عقل مهتر مى‌شود علامتش آن بود كه بر تن خويش مهتر بود يعنى پادشاه بود بر خويشتن به وقت خشم و شهوت. و به وقت طمع و ترس‌[١٥] چاپلوسى نكند، چه رسول- صلى اللّه عليه و سلم- گفته است: «ليس الملق من اخلاق المؤمن». گفت: چاپلوسى از اخلاق مؤمنان نيست. و چاپلوسى آن بود كه از بهر طمع و ترس به دروغ بستايد و[١٦] هركسى را[١٧] زيادت از آن تواضع كند كه اندازه وى بود.

و هر وقتى كه مرد با علم‌[١٨] بود و به عقل ناقص،[١٩] آن علم وى سبب هلاك وى بود،

[١] - نماز مى‌گذارى.

[٢] - روزى مى‌دارى.

[٣] -+ اگر علم اين حال پيش معلوم نكرده.

[٤] - داشت.

[٥] - صلى اللّه عليه و سلّم.

[٦] - كس.

[٧] - چگونه معاملت.

[٨] -+ معاملت بايد كردن.

[٩] - به جاى« چه»، و.

[١٠] - رحمه اللّه تعالى.

[١١] -« رحمة اللّه عليه» ندارد.

[١٢] - بهتر.

[١٣] - تن- خود.

[١٤] - در حاشيه:+ به هنر.

[١٥] -+ كه از بهر طمع و ترس.

[١٦] -« و» ندارد.

[١٧] -+ و.

[١٨] - در حاشيه:+ تمام.

[١٩] -+ بود.