مقايسه نزولى، نقاط مثبت و اميدواركننده زندگى را- كه زير سايه سياه مقايسه صعودى، از ديده‌ها پنهان شده است-، هويدا مى‌كند. مقايسه نزولى، از قبيل آموزه‌هاى تلقينى و توهّمى نيست. هنر مقايسه نزولى، اين است كه نقاط مثبت و اميدواركننده زندگى را آشكار مى‌سازد و در برابر ديد فرد قرار مى‌دهد. پيامبر خدا (ص) با اشاره به راهبرد نعمت‌شناسى، به بيان روشى براى آن مى‌پردازد:

إِذَا أَحَبَّ احَدُكُم أَن يَعلَمَ قَدَرَ نِعمَةَ اللهِ عَلَيهِ، فَليَنظُر إِلَى مَن هُوَ تَحتُهُ وَ لَا يَنظُر إِلَى مَن هُوَ فَوقُهُ.[١]

هرگاه كسى از شما خواست كه قدر نعمت‌هاى خدا بر خود را بداند، بايد به كسى نگاه كند كه پايين‌تر از اوست و به كسى كه بالاتر از اوست، نگاه نكند.

همچنين پيامبر (ص) در حديثى، به بُعد ديگرى از اين مسئله اشاره كرده، مى‌فرمايد:

إِذَا نَظَرَ أَحَدُكُم إِلَى مَن فُضِّلَ عَلَيهِ فِى المالِ وَ الخَلقِ، فَلينظُر إِلَى ما هُوَ أَسفَلُ مِنهُ.[٢]

هرگاه يكى از شما به كسى نگاه كرد كه در مال و جمال، از او برتر است، به آنچه پايين‌تر از اوست، نگاه كند.

نكته جالبى كه در اين حديث وجود دارد، اين است كه هميشه مقايسه كردن در مال و ثروت نيست؛ گاهى ممكن است كه انسان در جمال و زيبايى، دست به مقايسه بزند. اين مسئله، در ميان جوانان و بويژه در ميان دختران، بيشتر مشاهده مى‌شود. ممكن است مقايسه صعودى در جمال، در يك زندگى خانوادگى شكل گيرد و كسى همسر خود را با همسر زيباترى (چه مرد باشد و چه زن) مقايسه كند. اين مقايسه- كه مى‌تواند در اثر ديدن خودِ فرد يا تصوير او شكل گيرد-، داورىِ او را تحت تأثير قرار مى‌دهد و ادراك او را دگرگون مى‌سازد. تحقيقات نشان داده است كه اگر كسى قبل از داورى و ارزيابى كسى، فرد يا افراد جذّاب‌تر و زيباترى را ديده باشد، فرد مورد نظر، با جذّابيت و زيبايىِ كمترى ارزيابى مى‌شود.[٣]

[١]. مسند ابن مبارك، ص ٥١؛ الشكر للّه، ص ٤٣.

[٢]. صحيح البخارى، ج ٧، ص ١٨٧. نيز، ر. ك: أعلام الدين، ص ٢٣٣.

[٣]. اين تحقيق، توسط كنريك در سال ١٩٩٣ م انجام شده است( ر. ك: روان شناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلام، ص ٢٥٣).