الگوى دوم (مقابله بدتر)، خود، ستم جديدى است كه هم نامشروع است و هم وضع پيش‌آمده را بحرانى‌تر مى‌سازد و امكان آشتى و بازگشت آرامش و صميميت را به شدّت كاهش مى‌دهد. اين الگو، نوعى درندگى است و شايسته زندگى انسانى نيست. خداوند متعال و اولياى دين، مسلمانان را از ظلم به ديگران- چه از نوع كنشى و چه از نوع واكنشى آن- به شدّت نهى كرده‌اند.

امّا الگوى سوم (مقابله برتر)- كه در ادبيات دين از آن به عنوان «عفو» يا گذشت ياد مى‌شود- بهترين نوع واكنش است. دين اسلام، هر چند مقابله برابر را حقّ فرد

مى‌داند، با اين حال، از باب كرامت و فضيلت، بر مقابله برتر تأكيد دارد[١] و فرد بى‌گذشت را بى‌فضيلت مى‌داند.[٢] به نظر قرآن كريم، پاداش بدى، بدىِ همانند آن است؛ ولى اگر در برابر بدى، گذشت و اصلاح صورت گيرد، پاداش آن، با خداوند است.[٣] لذا تأكيد مى‌كند كه بدى را به بهترين وجه پاسخ دهيد.[٤] پيامبر خدا (ص) برترين فضيلت‌ها را گذشت از ستم دانسته‌[٥] و امام على (ع) انصاف در احقاق حق را عدالت، و عفو در قدرت را فضل و برترى معرفى كرده است.[٦]

گذشت، ضد «ايستايى» بوده و به معناى گذر كردن از موضوع مورد بحث است. فردى كه از اشتباه طرف مقابل نمى‌گذرد، در حقيقت، بر آن تمركز مى‌كند و در

[١]. امام على( ع):

الفَضلُ أَنَّكَ إِذَا قَدَرتَ عَفَوتَ‌ ؛ فضل و برترى آن است كه وقتى قدرت يافتى، درگذرى( همان، ح ٢١٣١)؛ مَن عَفَى عَنِ الجَرائِمِ، فَقَد أَخَذَ بِجَوَامِعِ الفَضلِ؛ كسى كه از اشتباهات بگذرد، به تحقيق، گسترة فضيلت را به دست آورده است( همان، ح ٨٤٩٩)؛ العَفو أَعظَمُ الفَضيِلَتَينِ‌ ؛ گذشت، بزرگ‌ترينِ دو فضيلت است( همان، ح ١٦٤٠).

[٢]. امام على( ع):

مَن عَاقَبَ بِالذَّنبِ فَلَا فَضلَ لَهُ‌ ؛ كسى كه به خاطر اشتباه، كسى را كيفر كند، براى او برتري‌اى نيست( همان، ح ٩٠٧١).

[٣]. وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ‌( سورة شورا، آية ٤٠).

[٤]. ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ( سورة مؤمنون، آية ٩٦).

[٥]. أَ

فضَلُ الفَضَائِلِ أَن تَصِلَ مَن قَطَعَكَ وَ تُعطِى مَن حَرَمَكَ وَ تَصَفَحَ عَمَّن ظَلَمَكَ‌ ( كنز العمّال، ج ١٥، ص ٨٢٣، ح ٤٣٢٧٠).

[٦].

العَدلُ أَنَّكَ إِذَا ظُلِمتَ أَنصَفتَ، وَ الفَضلُ أَنَّكَ إِذَا قَدَرتَ عَفَوتَ‌ ( غررالحكم، ح ٢١٣١). همچنين ايشان مي‌فرمايد: أَ حسنَ مِن استِيفَاءِ حَقِّكَ العَفوُ عَنهُ‌ ؛ بهتر از گرفتن حق، گذشتن از آن است( همان، ح ٣١٢٠).