آزاردهنده،[١] سخن آزار دهنده،[٢] نجواى آزاردهنده،[٣] آزردن با كارهاى بيهوده،[٤] بوى آزاردهنده‌[٥] و حتّى عبادت آزاردهنده‌[٦] به عنوان مصاديق آزار، تصريح شده است. بى‌ترديد، مصداق‌ها به اين موارد، محدود نمى‌شوند. اين از باب نمونه بود و شماره كردن همه موارد، از حوصله اين نوشتار، خارج است.[٧] آنچه مهم است اين كه همسران بايد با شناخت درست موارد آزار و روحيات طرفين، در كاهش آزار اقدام‌

نمايند. گاه، ناآگاهى از آزارنده بودن برخى كارها موجب ناراحتى همسر مى‌گردد. شناخت اين موارد مى‌تواند انسان را در پرهيز از آزاررسانى، يارى دهد.

٢. واكنش در برابر بدى كردن همسر

انتظار «رفتار بى‌خطا» و «زندگى بى‌اشتباه» از همسر خود نداشته باشيد. همان گونه كه ما نيز دچار اشتباه و لغزش مى‌شويم، آنان نيز نبايد از ما چنين انتظارى داشته باشند. مهم، واكنش ما نسبت به اين رفتار بد است. كاميابى و شادكامى زندگى در چنين موقعى، بسته به مهارت ما در برخورد با اين واقعيت است. هر چند ممكن است مورد ظلم واقع شده باشيم، امّا هر نوع واكنشى نمى‌تواند پاسخ مثبت شمرده شود. در چنين حالاتى، زمينه بروز بحران وجود دارد؛ از اين رو بايد با دقّت و درايت بيشترى عمل كرد تا زندگى به مخاطره نيفتد.

واكنش نامناسب، وضعيت را از آنچه هست، بدتر خواهد ساخت. هر چند بدى و آزار ابتدايى، كارى زشت و ناپسند و داراى اثرات ويرانگر است، با اين حال، واكنش نامناسب از سوى همسر نيز مى‌تواند اثر منفى برجاى گذارد و در نتيجه، مجموع كنش بد و واكنش نادرست همسران، وضعيت را به شدّت، نگران كننده خواهد ساخت؛ امّا يك واكنش مناسب مى‌تواند مشكل را كنترل كند، و از افزايش دامنه آن جلوگيرى نمايد و حتّى زمينه را براى اصلاح نيز فراهم سازد.

واكنش‌ها از الگوهاى خاصى پيروى مى‌كنند و هر كدام، پيامدهاى خاص خود را دارند. آيات و روايات اسلامى، چند الگوى واكنش را طرح كرده‌اند. يك الگو،

[١]. ر. ك: همان، ح ١٢٩٨ و ١٢٩٩.

[٢]. ر. ك: همان، ص ٣٤، ح ١٣٠٠.

[٣]. پيامبر خدا( ص):

لَا يَتَنَاجَي اثنَانِ دُونَ وَاحِدٍ؛ فإِنَّ ذَلِكَ يُؤذِي المُؤمِنَ وَ اللهُ( عزوجل) يَكرَهُ أَذَى المُؤمِنِ‌ ؛ هيچ دو نفرى با هم، درِ گوشى حرف نزنند؛ چرا كه اين كار، مؤمن را مي‌آزارد و خداوند عزيز و بزرگوار، آزار رساندن به مؤمن را ناخوش مي‌دارد( همان، ص ٣٦، ح ١٣٠١).

[٤]. امام باقر( ع):

كَفَى بِالمَرءِ عَيباً أَن ... يُؤذِيَ جَليِسَهُ بِمَا لَا يَعنِيهِ‌ ؛ آدمى را همين عيب بس كه ... همنشين را با كارهاى بيهوده بيازارد( همان، ح ١٣٠٢).

[٥]. ر. ك: همان، ح ١٣٠٣ و ١٣٠٤.

[٦]. ر. ك: همان، ص ٣٨، ح ١٣٠٥- ١٣١٢.

[٧]. براى مطالعة بيشتر، ر. ك: همايش اسلام و آسيب‌هاى اجتماعى، گزارش كارگروه« همسرآزارى».