«واكنش برابر» نام دارد كه بر اساس آن، فرد مى‌تواند حق خود را بستاند و خواستار جبران شود. از آن جا كه بدى كردن و آزاررساندن، مصداق ظلم است، همسرِ آزارديده مى‌تواند با واكنش حق‌مدارانه، از باب احقاق حق، انتقام بگيرد كه اين را «مقابله برابر» مى‌ناميم.

الگوى ديگر، مبتنى بر «واكنش بدتر» است كه بر اساس آن، فرد، در برابر ضربه طرف مقابل، شديدتر و بدتر پاسخ مى‌دهد. اين واكنش، ظالمانه است كه از حدّ حق تجاوز كرده و ظلم را با ستمى ديگر پاسخ مى‌دهد. اين را «مقابله بدتر» مى‌ناميم.

الگوى سوم، «واكنش برتر» است. بر اساس اين الگو، فرد، نه تنها در واكنش، ستم نمى‌كند و نه تنها حق خود را طلب نمى‌كند، بلكه از آن مى‌گذرد و دل خود را صاف مى‌نمايد. اين، يك واكنش كريمانه به بدىِ همسر است كه از باب فضل و برترى، از اشتباه همسر خود مى‌گذرد و ما آن را «مقابله برتر» مى‌ناميم. امام على (ع) در برخورد با بدى و اشتباه ديگران، بخشش و گذشت را توصيه مى‌كند.[١]

اكنون بايد بررسى شود كه كدام يك از اين سه الگو، مناسب‌تر است؟ الگوى نخست (مقابله برابر) مى‌تواند شرعاً و عقلًا درست ارزيابى شود. خداوند متعال با تأكيد بر اصل «همانندى» ميان پاسخ منفى و رفتار منفى، در مواردى، اجازه «مقابله به مثل» را داده است.[٢] اين الگو، هر چند مشروع است و آسيب كمترى به خانواده وارد مى‌سازد، با اين حال، تأثير منفى خود را بر روابط همسران برجاى خواهد گذاشت و آن را از حالت شيرينِ «صفا و صميميت»، به فضاى خشك «بده- بستان» تبديل خواهد ساخت. در روايات اسلامى، از «شتاب در انتقام» به شدّت نهى شده و افراد كم‌گذشت، نكوهش شده‌اند. امام على (ع) كم‌گذشتى را زشت‌ترين عيب‌ها و شتاب در انتقام را بزرگ‌ترين گناهان مى‌داند.[٣]

[١].

إِذَا أُسِي‌ءَ إِلَيْكُمْ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا ( تحف العقول، ص ١٥١؛ بحار الأنوار، ج ٧٧، ص ٢٩٢).

[٢]. فَمَنِ اعْتَدى‌ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى‌ عَلَيْكُمْ‌( سورة بقره، آية ١٩٤). نيز، ر. ك: سورة شورا، آية ٤٠).

[٣].

قِلَّةُ العَفوِ أَقبَحُ العُيُوبِ، وَ التَسَرُّعُ إِلَى الانتِقَامِ أَعظَمُ الذُّنُوبِ‌ ( غرر الحكم، ح ٦٧٦٦).