ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ٣٢٨ - شيخ طوسى محمد بن حسن بن على
خودش نيز شنيده است كه فضلاى تلامذه شيخ كه درجه اجتهاد داشتهاند، از خاصّه زياده بر سيصد تن بوده و از عامّه بيشتر از خاصّه بوده است. با اينكه مصنّفات شيخ، در زمان بنى عباس بوده است باز هم از طرف خلفاى وقت كه در تعظيم و توقير علما اهتمام تمام داشتهاند يك صندلى براى شيخ تخصيص داده بودند كه تدريس كند (زيرا خلفاى عباسى براى شخص وحيد عصر خود هركس كه بودى يك صندلى رسمى تخصيص ميدادهاند كه روى آن تدريس بنمايد). تا آن زمان چندان تقيه نبوده و در مجالس عظيمه، همهگونه مذاكرات علمى در اصول و فروع حتى در امامت نيز مطرح ميشده است، گويند نزد خليفه وقت سعايت كردند كه شيخ طوسى و اتباع او، صحابه را سبّ ميكنند چنانچه در كتاب مصباح خود گويد از دعاهاى روز عاشورا است، اللّهمّ خصّ انت اوّل ظالم باللّعن منّى الخ پس خليفه شيخ و كتاب مصباح او را احضار كرد، چون شيخ از حقيقت امر مستحضر شد بالهام خداوندى گفت كه مراد از اين جملهها آن نيست كه بعرض خليفه رسانيدهاند، بلكه مراد از ظالم اوّل، قابيل قاتل هابيل، دويمى پىكننده ناقه صالح، سيمى قاتل يحيى بن زكريّا و چهارمى عبد الرحمن بن ملجم مرادى قاتل حضرت على بن ابيطالب ع است پس خليفه قبولش كرده و بمراتب تجليل شيخ افزوده شد، آن ساعى سخنچين را بكيفر خود رسانيده و اهانتش كردند.
فضائل و كمالات و خدمات دينيّه شيخ طوسى بالاتر از آنست كه اين مختصرات، گنجايش آنها را داشته باشد. وفات او شب دوشنبه بيست و دويم محرّم چهارصد و شصتم هجرت در هفتاد و پنج سالگى در نجف اشرف واقع شد، در خانه خود مدفون گرديد، قبرش معروف و مزار، مسجدش نيز تا زمان ما باقى و بمسجد طوسى معروف و بصحن مقدس مرتضوى متّصل است. قبر سيد بحر العلوم و پسرش سيد محمد رضا نيز طرف راست در همان مسجد است. سيد حسين بروجردى گويد:
محمد بن الحسن الطوسى ابو |
جعفر الشيخ الجليل الانجب |
|
جل الكمالات اليه ينتسب |
«تنجز» القبض و عمره «عجب» |
|