«ماه ذى حجه» است، و همين طور موضوع واجبات و مستحبات ديگرى كه بر عناوينى مثل شبهاى قدر، عيد فطر، شب و روز مبعث و عيد غدير مترتّب شده است. بدين معنى كه واقعِ «ماه رمضان» و مانند آن، تمام موضوع حكم است نه «ماه رمضان» معلوم. بنابراين با تحقّق «ماه رمضان»، حكم وجوب روزه محقق مى‌شود ـ هر چند علم به آن پيدا نشود ـ اين موضوع ـ علاوه بر روايات ـ از قرآن مجيد به خوبى استفاده مى‌شود و كسى منكر آن نيست و يكى از ادلّه طريقيت رؤيت در روايات رؤيت هلال نيز همين نكته است. (١)

(٢)

اكنون كه معلوم شد موضوع حكم، «ماه رمضان» و مانند آن است، بايد ديد مقصود شارع از «ماه» چيست و در اصطلاح شارع «ماه» بر چه معنايى حمل مى‌شود؟ در اين كه اين «ماه»، قمرى است نه شمسى، ترديدى نيست، ولى «ماه قمرى » در اصطلاح منجّمان و عرف، چند اطلاق و معنى دارد:

١. «ماه وسطى يا زيجى»، كه بر اساس آن اوّلين ماه سال قمرى(محرّم) را سى روز و دومين را بيست و نه روز محاسبه مى‌كنند. بر اين مبنى هميشه ماه شعبان ناقص(٢٩ روزه) و ماه رمضان تامّ(٣٠ روزه) است. اين تعبير در اصطلاح منجّمان و كتب زيج است.

٢. «ماه نجومى يا طبيعى» كه عبارت است از سير ماه از يك نقطه معين در فضا تا بازگشت به همان نقطه، كه مدّت آن ٢٧ روز و ٧ ساعت و ٣٣ دقيقه است.

٣. «ماه اقترانى يا اصطلاحى يا حقيقى» كه عبارت است از فاصله زمانى دو لحظه مقارنه متوالى نيّرين، كه مدّت آن ٢٩ روز و ١٢ ساعت و ٤٤ دقيقه و ٣ ثانيه و ٣ ثالثه و ٩ رابعه و ٣٦ خامسه است.

٤. «ماه هلالى عرفى يا شرعى» كه با رؤيت هلال شروع و با رؤيت هلال ماه بعد خاتمه مى‌يابد كه گاهى ٢٩ روز و گاهى ٣٠ روز است و ممكن است چهار ماه متوالى٣٠ روزه، و سه ماه متوالى ٢٩ روزه باشد و بيش از اين ممكن نيست. (٢)

(١) رك: رؤيت هلال، ج٢، ص٨٦٢، ٨٩٣ ـ ٨٩٤؛ ج٤، ص٢٧٠٤.
(٢) رك: رؤيت هلال، ج٢، ص٧٩٤ـ ٧٩٥، ٨٠٧ ـ ٨٠٨ ،١٢٩٦ـ ١٢٩٧، ١٤٥١ ـ ١٤٥٢، و ج٤، ص٢٩٠٣، ٢٩٠١٠ ـ ٢٩٠١٣ و ٢٩١٦.