بود؛ زيرا در اين مورد نيز نهى به اين دليل بوده كه كوچ كردن مسلمانان از آن مكان، بيشتر به فرار از جنگ شبيه بوده است، از اين رو مورد نهى قرار گرفته‌اند. بنابراين با منتفى شدن اين قيد، خارج شدن و نقل و انتقال مانعى نخواهد داشت.

٢. گاهى تغيير حكم به دليل از بين رفتن ملاك آن حكم و پديد آمدن ملاكى مخالف با آن است. همان گونه كه در حديث «دو دينار» چنين بود؛ بر خلاف زمان امام صادق(ع) كه زكات به مردم سال به سال پرداخت مى‌شد و همچون جواز ازدواج با كنيز در صورت امكان ازدواج با زن آزاد، با اين كه ازدواج با زن آزاد ممكن باشد. چون ملاك جواز، زياد بودن مهريه زن آزاد بوده است، در حالى كه ـ در همان روايت نيز آمده ـ اين ملاك در آن زمان منتفى شده و بلكه به عكس گرديده است.

٣. گاهى پيدايش عنوانى كه حرمت دارد باعث تغيير حكم مى‌شود؛ مثل اين كه لباسى، لباس شهرت شود و يا مردم، كسى كه آن لباس را مى‌پوشد ديوانه قلمداد كنند، چنان كه در احاديث البسه نيز آمده بود. همان گونه كه ممكن است تغيير حكم از قبيل تبدل ملاك باشد. به عنوان مثال نهى از پوشيدن لباس گرانبها، در زمان فقر و نياز مردم.

٤. گاهى ملاك حكم، وسيع است؛ مثل اين كه در زمان امام على(ع) براى ديه نفس، درهم و دينار هم پرداخت مى‌شده است؛ زيرا ملاك ديه، پرداخت چيزى است كه ارزش خون مقتول را داشته باشد و اين ملاك براى كسانى كه شتر، گاو و يا گوسفند دارند، با پرداخت اين حيوانات و براى كسانى كه درهم و دينار دارند با پرداخت درهم و دينار تأمين مى‌شود.

فصل دوم: بيان برخى از عبارت‌هاى فقيهان

تأثير شرايط اجتماعى در فتواى فقيهان و تفسير آنها از روايات، كم نيست. فقيهان از زمان‌هاى دور به اين امر آگاهى داشته‌اند.

اينك گزيده هايى از كلمات فقيهان در اين زمينه:

١. شيخ صدوق(٣٠٦ ـ ٣٨١ هـ)

شيخ صدوق در كتاب «من لايحضره الفقيه» از پيامبر روايت كرده كه فرمود: