اگر وضعيت معيشتى مردم خوب باشد، آزاد كردن بهتر است؛ ولى اگر وضعيت معيشتى مردم خوب نباشد، فروختن و صدقه دادن بهتر است. در حال حاضر من با فروختن اين عبد بيشتر موافقم.

١٩. محمد بن سنان از امام موسى بن جعفر(ع) روايت كرده كه آن حضرت فرمود:

«ليس بين الحلال و الحرام إلاّ شيء يسير، يحوله من شيءٍ إلى شيء فيصير حلالاً و حراماً»؛ (٢٦)

بين حلال وحرام فاصله كمى است كه اين فاصله كم آن را دگرگون كرده و حلال و حرام را مشخص مى‌كند.

رواياتى كه بيان شد نتيجه كاوش ما بود. ممكن است پژوهشگر مجموعه‌هاى حديثى، روايات بيشترى را به دست آورد.

نتيجه روايات

دقت در اين روايات، روشن مى‌كند كه تغيير حكم به يكى از دلايل زير است:

١. اگر حكم، حكومتى و ناشى از ولايت پيامبر بر اداره جامعه و حفظ مصالح آن باشد، چنين حكمى، حكم شرعى الهى كه جبرئيل آن را از طرف خداوند آورده باشد نيست، بلكه حكم موقتى است كه به جهت مصالح و مفاسدى جعل گرديده است.

نهى از خارج كردن گوشت قربانى از منى قبل از گذشتن سه روز و همچنين نهى از خوردن گوشت الاغ از اين قبيل است. به همين دليل امام(ع) پس از بيان علت نهى مى‌فرمايد: همانا حرام، آن است كه خداوند در قرآن حرام كرده باشد. اين كلام به اين حقيقت اشاره دارد كه نهى مزبور مانند ساير نواهى ناشى از مصالح و مفاسد ذاتى ـ همچون نهى از شراب خوارى و قمار بازى ـ نيست، بلكهـاين نهى ناشى از مصالح و مفاسد موقت است.

نظير اين دو مورد، نهى از خارج شدن از مكانى است كه در آن، طاعون ظاهر شده

(٢٦) بحار الانوار، ج٦، ص٩٤، باب علل الشرايع و الاحكام، حديث ١.