در بسيارى از رواياتى كه از امامان معصوم(ع) نقل شده است، به اين حقيقت اشاره شده كه زمان و مكان در دگرگونى احكام نقش دارد، و اين تغيير يا به سبب اين است كه به مرور زمان موضوعات احكام نيز تغيير كرده و يا به علت تبديل ملاك‌هاى آن احكام به ملاك‌هاى ديگرى است و يا به سبب اين است كه ملاك وسيع‌ترى نسبت به ملاك موجود در زمان تشريع آن احكام كشف شده است و يا به دلايل ديگرى است كه در هنگام بحث از مصاديق اين مسأله، به طور مفصل به آن خواهيم پرداخت.

احاديثى كه در اين زمينه به آنها دسترسى پيدا كرده‌ايم بدين قرار است:

١. حضرت على(ع) در توضيح اين كلام رسول خدا(ص): غيّروا الشيب ولا تشبَّهوا باليهود؛ ظواهر و آثار پيرى را تغيير دهيد و خود را شبيه يهود نسازيد، فرمود:

«إنّما قال(ص): ذلك و الدّين قلٌّ، فأمّا الآن و قد اتسع نطاقه و ضرب بجرانه فامرؤٌ و ما اختار» (٧)؛

رسول خدا(ص) اين مطلب را هنگامى فرمودند كه اهل دين اندك بودند؛ اما اينك كه دين گسترش پيدا كرده و استقرار يافته است، هر كس به اختيار خود مى‌باشد.

منظور امام از اين سخن اين است كه عنوان تشبّه به يهود، به كم بودن تعداد مسلمانان و زياد بودن تعداد يهوديان بستگى دارد. به اين معنا كه چنانچه تعداد مسلمانان كم باشد و مسلمانى محاسن خود را خضاب نكند، خود را شبيه يهوديان كرده و عملش تقويت آنان محسوب مى‌شود. اما پس از گسترش اسلام در سراسر زمين و در اقليت قرار گرفتن يهوديان، خضاب نكردن، باعث تشبّه به يهوديان نمى‌شود.

٢. محمد بن مسلم و زراره روايت كرده‌اند كه از امام باقر(ع) در مورد حكم خوردن گوشت الاغ اهلى سؤال كردند. حضرت در پاسخ فرمودند:

«نهى رسول اللّه‌(ص) عن أكلها يوم خيبر و إنّما نهى عن أكلها في ذلك الوقت

(٧) نهج البلاغه، حكمت شماره ١٧.