بنابراين صرف خروج ماه از تحت الشعاع ـ كه به دست آوردن آن يكى از ساده‌ترين محاسبات نجومى قديم و جديد است ـ موضوع شروع و ثبوت ماه جديد نيست و حتّى آية اللّه‌ خويى(رحمه اللّه‌) كه شايد بيش از همه براى تثبيت مدّعاى خود از آن استفاده كرده، در پاسخ به استفتايى فرموده است:

«لا أثر للإطمئنان بتولّده، بل ولا الإطمئنان بقابليّته للرؤية، بل لابدّ من الرؤية خارجاً. (٢٤)

البته ذيل سخن ايشان، يعنى «ولا الاطمئنان...» پذيرفتنى نيست.

(٦)

اكنون كه معلوم شد نمى‌توان «رؤيت هلال» را در احاديث طريق براى صِرف خروج ماه از محاق و تحت الشعاع، يا طريق براى مقارنه نيّرين يا تولّد هلال(يعنى لحظه پس از مقارنه) دانست، مى‌گوييم: با توجه به تأكيد روايات فراوان بر «رؤيت» ـ حتّى به صورت حصر مانند «لاتصم إلاّ للرؤية» يا «ليس على أهل القبلة إلاّ الرؤية» ـ و عدم امكان ناديده گرفتن آنها، و از سوى ديگر موضوعيت نداشتن «رؤيت»، مقتضاى رعايت اين دو جهت آن است كه بگوييم: «رؤيت هلال» در ادلّه طريق است براى «رؤيت پذيرى هلال به هنگام غروب آفتاب»، «قابلية الهلال للرؤية» يا «امكان رؤيت هلال» يا «رؤيت تقديرى نه فعلى». يعنى شارع مقدّس رؤيت‌پذيرى هلال را به هنگام غروب خورشيد ـ يا اندكى قبل و بعد از آن ـ ملاك و نشانه شروع ماه قمرى و تحقق عنوان «ماه» و ترتّب آثار «ماه» قرار داده است، هر چند به سبب مانعى مانند ابر، هلال، رؤيت نشود يا اساساً كسى استهلال نكند.

با اين بيان، هم طريقيت رؤيت محفوظ مانده، و هم آن همه تأكيد بر رؤيت ناديده گرفته نشده است. توضيح اين كه: ذوالطريق ما «هلال كه قابل رؤيت» است و حمل رؤيت

(٢٤) رؤيت هلال، ص١٠٨٤.