به هر حال اگر احياناً نتيجه نادرستى از اين سخن امام(رحمه الله)گرفته مى‌شود. به دليل غفلت از يك نكته بسيار مهم است. آن نكته اين است كه: فرق است بين اين كه امام بفرمايد: «ملاك اعتبار و قانونيت و مشروعيت اين حكومت رأى مردم است»، با اين سخن كه بگويند: «اين حكومت تابع رأى مردم است، معيار رأى مردم است». معناى سخن اخير اين است كه چون مردم رأى داده اند و پسنديده اند و اين حكومت را خواستند، بر اين مسند مى‌نشينيم و بر آنها حكومت مى‌كنيم. اين دو مسأله با هم تفاوت دارند. اين همان مسأله اى است كه در فلسفله سياست مطرح است كه آيا ملاك مشروعيت، همان مقبوليت مردم است و يا ملاك مشروعيت، غير از مقبوليت است. بحث هاى مفصلى در اين زمنيه انجام شده و ديدگاه صحيح اين است كه ملاك مشروعيت اراده تشريعى خداى متعال است. البته فعليت اين حكومتى كه مشروعيتش را از خداى متعال كسب مى‌كند، در سايه اطاعت و خواست مردم تحقق مى‌پذيرد. نمونه بارز آن در قضيه خلافت اميرالمؤمنين على(عليه السلام) و اين فرمايش آن حضرت است كه فرمود: لَولا حُضُورُ الْحاضِرِ وَ قِيامُ الحُجَّةِ بِوُجُودِ النّاصِر...؛ يعنى اگر اين طور نبود كه مردم حاضر شدند و با من بيعت كردند و حجت را بر من تمام كردند، من به دنبال حكومت نمى‌رفتم: لاََلْقَيْتُ حَبْلَها عَلى غارِبِها؛ افسار شتر خلافت را بر گردن آن مى‌انداختم. اين يك تعبير ادبى است. شترى كه افسار آن را به گردنش مى‌اندازند و رهايش مى‌كنند، ديگر كارى به او ندارند و هر جا دلش خواست، مى‌رود. آن حضرت مى‌فرمايند: «اگر خواست و بيعت مردم نبود، من افسار شتر حكومت را به گردنش انداخته و رها مى‌كردم». به اعتقاد ما اميرالمؤمنين على(عليه السلام) از طرف خدا تعيين شده بود[١]. پس ايشان، هر

[١] از جمله دلايل نصب آن حضرت، آيه شريفه تبليغ است كه در واقعه غدير خم نازل شد و خطاب به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: يا أَيُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاس... [مائده (٥)، ٦٧]؛ اى پيغمبر، آنچه از سوى خدا بر تو نازل شد به خلق برسان كه اگر نرسانى تبليغ رسالت و اداى وظيفه نكرده اى و خدا تو را از شرّ و آزار مردمان محفوظ خواهد داشت.