همچنين مدركات انسان و قوّه‌اى كه به وسيله آن انسان بين خير و شرّ و حق و باطل تميز مى‌دهد، عقل ناميده مى‌شود و مقابل آن جنون، سفاهت، حماقت و جهل است كه هر كدام به اعتبارى است. [١] در قرآن كريم واژه‌ عقل به كار نرفته، ولى برخى از مشتقّات آن مانند «يعقل»، «عقلوا»، «يعقلون» و «تعقلون» آمده است، الفاظ ديگرى كه به نوعى بيانگر عقل يا مرتبه‌اى از آن است نيز در قرآن آمده، مانند: «قلب»، «فؤاد»، «افئده»، «الالباب»، «النّهى» و «حجر» كه اطلاق هر يك بر عقل به جهت خاصّى است كه در آن لحاظ شده است.

اهمّ عناوين: داورى عقل، رشد عقلى، عاقلان، نقش عقل.

ارزش عقل‌

--) همين مدخل، نعمت عقل و نقش عقل‌

برهان عقلى‌

--) برهان‌

به‌كارگيرى عقل‌

--) تفكّر

بى‌عقلى‌

--) تفكّر، عدم تفكّر، فاقدان تفكّر، جنون، جهل و سفاهت‌

حكم عقل‌

١. يكسان دانستن مطيعان و سالكان راه رضوان الهى، با روندگان راه خشم و غضب خدا، بر خلاف عقل و منطق:

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ.

آل‌عمران (٣) ١٦٢

٢. لزوم داورى درباره تسليم شدگان محض و گناهكاران، بر مبناى عقل و منطق صحيح:

أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ‌ ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ. [٢]

قلم (٦٨) ٣٥ و ٣٦

٣. ناتمام بودن تشبيه مؤمن به فاسق، از ديدگاه عقل:

أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ.

سجده (٣٢) ١٨

٤. همسان بودن اهل بهشت با مرفّهان اهل دنيا، برخلاف عقل و منطق:

وَ ما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ زِينَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى‌ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌ أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ.

قصص (٢٨) ٦٠ و ٦١

٥. برتر دانستن امكانات دنيا بر پاداش خداوند، برخلاف عقل و خرد:

وَ ما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ زِينَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى‌ أَ فَلا تَعْقِلُونَ.

قصص (٢٨) ٦٠

٦. حكم به مساوات مؤمن درست‌كردار و متّقى، با فرد مفسد بدكردار و مجرم، خلاف عقل و عدل الهى:

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‌

[١] . الميزان، ج ٢، ص ٢٤٧

[٢] . «ما لكم كيف تحكمون» در مقام تعجّب از حكم مشركان به مساوى بودن مجرمان با تسليم‌شدگان در برابر خدا در روز قيامت است و اشاره به اين نكته است كه عقل چنين مساواتى را نمى‌پذيرد. (الميزان، ج ١٩، ص ٣٨٣؛ روح‌المعانى، ج ١٦، جزء ٢٩، ص ٥٦)