كليدداران كعبه بود. [١] وى قبل از فتح مكّه مسلمان شد و به مدينه هجرت نمود. برخى مفسّران، آيه ٥٨ نساء (٤) را در پى آن دانسته‌اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از فتح مكّه، كليد كعبه را از عثمان بن طلحه گرفت و داخل بيت شد، ليكن پس از خروج، با تلاوت آيه مذكور كليد را به عثمان بن طلحه داد. [٢]

عثمان بن عفّان‌

عثمان بن عفّان بن ابى‌العاص از قريش، تيره بنى‌اميّه و خليفه سوم و از سابقان در اسلام و داماد پيامبر بود. [٣] برخى مفسّران، آيه ١٥٥ آل‌عمران (٣) را درباره وى و شمار ديگرى از مسلمانان دانسته‌اند كه در غزوه احُد، ميدان رزم را خالى نموده، فرار كردند. [٤] نيز آيه ٧٦ نحل (١٦) درباره وى و برده‌اش دانسته‌اند كه خداوند ضمن بيان ضرب‌المثلى، عثمان را كه مسلمان گشته بود با بنده خود كه بر وى انفاق مى‌نمود و او را سرپرستى مى‌كرد و آن بنده به رغم اين احسانها از قبول اسلام امتناع مى‌كرد يكسان قرار نداده است. [٥] برخى از مفسّران آن را از موارد جرى و تطبيق دانسته‌اند. [٦]

عثمان بن مظعون‌

عثمان بن مظعون بن حبيب از قريش و از تيره بنوجُمع، از مهاجران اوليّه به حبشه و سپس به مدينه و از بدريّون بود. [٧] مفسّران، آيات ٨٧ و ٨٨ مائده (٥) را درباره شمارى از صحابه از جمله وى دانسته‌اند كه آنان برخى از طيّبات، از جمله گوشت، زن و عطر را بر خود حرام كردند و با نزول آيات مذكور آنان از اين عمل نهى شدند. [٨]

عجب‌

--) غرور

عجز

عجز، در اصل به معناى مؤخّر بودن از چيزى است و ضدّ قدرت است. اين واژه براى نداشتن قدرت از اجراى كارى، مصطلح شده است. و در اينجا مقصود از آن، همين معنا است. [٩] در اين مدخل از واژه‌ «عجز» و مشتقّات آن و از مفاهيمى مثل امر تعجيزى، استفاده‌

[١] . السّيرة النّبويّه، ابن‌هشام، ج ٤، ص ٤١١

[٢] . جامع‌البيان، ج ٤، جزء ٥، ص ٢٠١؛ مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ٩٩؛ اسباب‌النّزول، واحدى، ص ١٣١

[٣] . الاصابه، ج ٤، ص ٣٧٧

[٤] . جامع‌البيان، ج ٣، جزء ٤، ص ١٩٥؛ روح‌المعانى، ج ٣، جزء ٤، ص ١٥٥

[٥] . جامع‌البيان، ج ٨، جزء ١٤، ص ١٩٨؛ روح‌المعانى، ج ٨، جزء ١٤، ص ٢٩٢

[٦] . الميزان، ج ١٢، ص ٣٠٩

[٧] . جمهرة انساب‌العرب، ص ١٦١؛ الاصابه، ج ٤، ص ٣٨١-/ ٣٨٢

[٨] . جامع‌البيان، ج ٥، جزء ٧، ص ١٢؛ الكشاف، ج ١، ص ٦٧١؛ مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ٣٦٤

[٩] . مفردات، ص ٥٤٧، «عجز»