عفو به معناى گذشت از گناه و خوددارى از مجازات بر آن و نيز به معناى باقيمانده مال از نفقه و خرجى كه بخشيدن آن سبب تنگدستى صاحبش نگردد، آمده است. [١] در اين مدخل معناى اوّل لحاظ شده است و از واژه‌ «عفو» و كلماتى كه معناى عفو را مى‌رساند، چون‌ «جاوز»، «صفح»، «تصدّق»، «اعرض»، «غفر» و «صلح» استفاده شده است.

آثار عفو

١. از صابران‌

١. عفو و گذشت بجا از حقوق شخصى، به جاى انتقام، موجب وارد شدن در جرگه صابران:

وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ.

نحل (١٦) ١٢٦

٢. از نيكوكاران‌

٢. عفو و گذشت از مردم، موجب وارد شدن در زمره نيكوكاران:

... وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ.

آل‌عمران (٣) ١٣٤

... فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ.

مائده (٥) ١٣

٣. عفو و گذشت در اختلافات خانوادگى همسران، زمينه‌اى براى ورود آنان در جرگه نيكوكاران:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا ....

نساء (٤) ١٢٨

٣. پرداخت خون‌بها

٤. ضرورت پرداخت خون‌بها از سوى قاتل به اولياى مقتول، در صورت عفو آنها، در قتل عمد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى‌ ... فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ‌ ....

بقره (٢) ١٧٨

٤. پشيمانى‌

٥. پشيمانى مسلمانان به جهت تخلّف از دستورات پيامبر صلى الله عليه و آله در كارزار احُد، نتيجه عفو الهى از گناه آنان:

وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْ‌ ... إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى‌ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‌ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ. [٢]

آل‌عمران (٣) ١٥٢ و ١٥٣

٥. تخفيف احكام‌

٦. تخفيف احكام، پرتوى از عفو الهى:

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى‌ نِسائِكُمْ هُنَ‌

[١] . لسان‌العرب، ج ٩، ص ٢٩٤ و ٢٩٦، «عفا»

[٢] . عطف «أثابكم» بر «عفا عنكم» به وسيله «فاء» بر ترتّب ورابطه علّيّت بين آن دو جمله دلالت دارد