ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٥

فريبنده و غير ذلك بشكل وسايل مناسب براى شستشوى مغزى و روانى بكار گرفته مى شود . به يك عبارت ديگر از فروم كه باصطلاح خودشان در متمدنترين جوامع دنيا زندگى ميكند ، دقيقا توجه كنيم : « در جوامع سازمان يافتهء قوى كه با صدها وسيله انسان را زير قدرت خود دارند ، بشر بايد يك بار ديگر شخصيت مستقل خود را بدست بياورد و نفوذ خود را به آن جوامع اعمال كند . جوامع مذكور سعى خواهند كرد انسان را در وضع و موقع بىهويتى كه بسود خودشانست نگه دارند ، آنها از احراز شخصيت فرد بيمناكند ، زيرا جوهر و حقيقت كه جامعه‌ها سعى در خفه كردن آنها دارند ، فقط از اين راه مى توانند خود را آشكار سازند » [١] ملاحظه مى شود كه گردانندگان جوامع امروزى هويت انسان را چگونه دگرگون نموده و حق و حقيقتى را كه بايستى متن حيات مردم بوده باشد ، چگونه از درونشان پاك ميكنند . تا آنجا كه فروم مى گويد : « واقعيتهاى كنونى حقيقى نيستند ، بلكه ساخته و پرداختهء تبليغات مى باشند » [٢] دست كارى در مغز و روان چگونه صورت مى گيرد باضافهء امكان ايجاد دگرگونيهاى طبيعى در مغز كه البته بطور رسمى انجام نمى گيرد ، روش متداول عبارتست از جو سازيها و تلقينات شخصى و عمومى با اشكال مختلف . مسلم است كه جو سازيها و تلقينات همواره با درهم آميختن حق و باطل و در آوردن محصول آميزش حق و باطل بشكل حق ، انجام مى گيرد . اين مسئله در يكى از خطبه‌هاى گذشته ( خطبهء پنجاهم ) مشروحا بحث و بررسى شده است . گمان نمى رود در هيچ جامعه و در هيچ شرايطى بتوان مغز معتدلى را فقط با باطل محض شستشو داد ، بلكه ادعاى حق و مخلوط كردن آن باطل براى پديدهء مزبور شرط اساسى است . با نظر به آسيبهاى غير قابل

[١] - جامعهء سالم - اريش فروم - ترجمهء آقاى اكبر تبريزى ص ٢٣٩ .
[٢] - همين مأخذ .