تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٢٣
اكنون اى راهبر مجرمان به سوى عفو ومغفرت ، گنه كاران هم آه وناله كنان رو به تو آوردهاند ، آنان را هم بىدرنگ به بارگاهت رهنمون باش ، تا در درياى عفو ورحمتت غسل كنند وپاك گردند [١] ودر صف نماز پاكيزگان وارد شوند .
در صفوف بىشمار پاكان ، بندگان تو مستغرق نور وانا لنحن الصافون گشتهاند . چون سخن به توصيف حالت باز گشت به سوى خدا رسيد ، « هم قلم بشكست وهم كاغذ دريد » آيا ممكن است كه دريايى در كاسهاى بگنجد ، يا برهاى شيرى را شكار كند اگر حجاب جهل وآلودگى به شهوات ديدگان ترا پوشيده است اين حجاب را از روى ديدگانت بردار تا عظمت شگفت انگيز سلطنت الهى را ببينى . خداوندا ، اگر چه مردم مست جام ترا شكستند ، ولى آنان كه مست عفو وكرم تو گشته وجام شكنى نمودند ، معذوراند . آنان مست اقبال ومال نبودند ، بلكه بادهء كرم ولطف تو بود كه آنان را از خود بىخود كرده بود .
((٤٢٠٠)) اى شهنشه مست تخصيص تواند عفو كن از مست خود اى عفومند
((٤٢٠١)) لذت تخصيص تو وقت خطاب آن كند كه نايد از صد خم شراب
هنگامى كه هشيار گشته وبه خود مى آيم ، خود را شايستهء كيفر وحد مى باشم ، ولى اين ناهشيارى چيزى نيست كه از هستى من بر طرف گردد . (٢)
[١] مضمون اين بيت نوعى از گستاخى در بر دارد ، اى كاش جلال الدين مضامينى را كه در داستان حضرت آدم آورده واعتذار وندامت او را مطابق آيهء ربنا ظلمنا انفسنا متذكر شده است ، در بارهء فرزندانش هم منظور نموده ومى گفت : خداوندا ، ما به خود ستم روا داشتهايم ، از ما بندگان بىچاره ات در گذر . هرگز لطف وعدل الهى كسى را براى حد زدن مست نمى كند . اگر واقعاً مستى وناخود آگاهى مطلوب خداوندى بوده است ، حدى ندارد واگر مطلوب پروردگار نبوده است ، بندگان را به چنان مستى وادار نمى كند . .
(٢) اين مضمون هم با بعضى از آيات وحتى گفته هاى جلال الدين سازگار به نظر نمى رسد زيرا هم در برخى از آيات وهم در خود ابيات مثنوى اين مطلب مشاهده مى شود كه بشر پس از چشم پوشيدن از دنياى دار الغرور بيدار مى شود وديدگانش تيزتر مى گردد « فكشفنا عنك غطائك فبصرك اليوم حديد ( پرده از روى ديدگانت برداشتيم ، چشم تو امروز تيز بين است ) مگر اين كه مقصود از مستى آن حالت روانى عالى باشد كه عين يا ما فوق هشيارى است ، در اين صورت اين مستى مطلوب الهى بوده واعتذار از آن وتقاضاى عدم كيفر در بارهء آن بىمورد است . .