تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٣٨ - چنين است كار مكتبهاى بشرى ، مقدار محدودى از روشنايىها مخلوط با مقدار ديگر از تاريكىها روشنايىها را خود ما مى فهميم ، تاريكىها را بزرگانمان

انديشهء همه جانبه تسليم مى شوند .
اما چنين نيست كه همهء مردم عامى ومحدود نگر وناهشيار باشند ، يا كسان ديگر پيدا مى شوند كه مى خواهند مكتب مفروض را از ديدگاه همه جانبه مورد دقت قرار بدهند ، در اين صورت مسلما به تاريكىهايى در مكتب مفروض خواهند رسيد كه كليت را به مخاطره خواهد انداخت .
معتقدين به مكتب مفروض با دو مطلب در مقابل اين بن بست آهنين خود را تسليت داده وقانع مى سازند :
مطلب يكم - بلى اين مسائل كه شما مى گوييد براى ما تاريك است وما از عهدهء حل وفصل آنها بر نمى آيم ، بزرگان وبانيان مكتب ما همهء اين تاريكىها را ديده‌اند وآنها را حل وفصل نموده‌اند ، شما هر سؤالى كه داريد به صاحب نظران مكتب ما عرضه كنيد ، يقينا پاسخ آنها را خواهيد شنيد وتا كنون اين اتفاق افتاده است كه همهء بانيان وصاحب نظران هر مكتبى كه با دست بشرى ساخته شده است .
نتوانسته‌اند تمام عناصر جزئى وكلى مكتب را از آزمايشگاه ٤ = ٢ × ٢ استخراج نمايند ، بلكه همواره چنين بوده است كه پديدهء علمى وذوقى شخصى وتحرك روانى وفرض وتئورى دست بهم مى دهند ومكتب را به وجود مى آورند .
مطلب دوم - امروز شما اين روشنايىها را مخلوط با تاريكىها بپذيريد ، تاريكىها شما را ناراحت نكند ، آينده همهء اين تاريكىها را روشن خواهد ساخت . گويى تحولات روزگار كه معلول كاملًا علمى انكشاف رموز طبيعت وانسان است ، با وعده هاى مكتبها لجاجت مخصوصى دارند كه به جاى تقليل تاريكىها همواره به تاريكىها افزوده وپرده هايى را از همان ظلمتها روى روشنايىهاى پيشين مى اندازد .
به اضافهء اين كه جلو گيرى از اخلالگرى تاريكىها در روشنايىها حتى به فرض اين كه تاريكىها خيلى كمتر از روشنايىها بوده باشد ، به تحريكات بايستى ونبايستى از طرف بانيان مكتب وپذيرشهاى تعبدى از طرف اجتماعات مورد نياز است