تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٦٩ - يكى ديگر از دستاويزهاى جبريون موضوع علم خداوندى است كه به طور اختصار مطرح مى كنيم آيا خداوند به كارهاى اختيارى انسانها دانا است ؟

اختيارى وجود ندارد ويا اگر هم عليتى وجود دارد ، نوع ديگرى است كه شباهتى با عليت جاريه در عالم جسم وجسمانيات ندارد . ملاحظه مى شود كه انكار اختيار كه مستند به اين مسائل است ( اگر چه صحيح نيست ) غير از انكار محسوسات وعينيت واقعيات است .
يكى ديگر از دستاويزهاى جبريون موضوع علم خداوندى است كه به طور اختصار مطرح مى كنيم . آيا خداوند به كارهاى اختيارى انسانها دانا است ؟
اين مسئله در معارف وحكمت الهى به دو گونه مى تواند مطرح شود : عمومى وخصوصى . طرح عمومى مسئله بدين شكل است كه آيا خداوند متعال چنانكه به همهء كليات ومبادى زير بنايى جهان هستى وحقيقت آن دانا است ، همچنان به همهء حوادث ورويدادهايى كه در پهنهء هستى در جويبار زمان به وقوع مى پيوندد وگذشته وحال حاضر وآينده از آن انتزاع مى شود ، عالم است يا نه ؟ اين طرح كلى چنانكه شامل افتادن يك برگ ناچيز از درخت وتمايل نامحسوس يك حيوان در اعماق درياها مى شود ، شامل كارهاى اختيارى انسان نيز مى گردد . طرح خصوصى مسئله چنين است كه آيا خداوند به كارهاى اختيارى انسانها عالم است يا نه ؟ .
پاسخ فلاسفه ومتكلمين وساير دانشمندان الهى اعم از مسلمين وغير مسلمين بر طرح عمومى مسئله به استثناى افراد بسيار معدود ، مثبت است .
استثناى افراد معدود هم نه بدان جهت است كه اشخاصى وجود دارند كه علم خداوندى را به همهء حقايق ورويدادى هستى منكرند ، بلكه منظور ما كسانى هستند كه علم به جزئيات حوادث را اعم از كارهاى اختيارى انسانها ورويدادهاى طبيعى جهان هستى انكار نموده ومى گويند : اگر حوادث جزئى به جهت گسترده شدن در جويبار تغييرات ودگرگونىها معلوم خداوندى بوده باشد ، لازم مى آيد كه علم خداوندى هم متغير ودر حال تحول بوده باشد .
بعضى ديگر با نظر به اين كه منحصر كردن علم الهى به كليات ومبادى هستى