تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٢٨ - شرح آيات

ضمير در اين جا نيز به زمين باز مى‌گردد، و در بعضى از نصوص تأويل اين كلمات به جنبه‌هاى معنوى زندگى اجتماع بازگشته، و شمس رسول اللَّه- صلى اللَّه عليه و آله- و قمر امير المؤمنين- عليه السلام- و روز امامان راهنما و شب پيشوايان گمراهى در نظر گرفته شده است. [١] [٥] هنگامى كه شخص انديشنده در نمودهاى طبيعت آيات خدا را مشاهده مى‌كند، به عظمت آسمان و بناى محكم آن، و به زمين و فراهم آمدن آن براى آسايش بشر متوجه مى‌شود، و خداوند متعال او را به آنها يادآورى مى‌شود و مى‌گويد

«وَ السَّماءِ وَ ما بَناها- و سوگند به آسمان و به آنچه آن را بنا كرد.» كدام تدبير بزرگ و فرزانگى كامل و نيروى گسترده و شناخت فراگير در ساختن/ ١٣٥ آسمان و ستارگان مسخر شده در افلاك آن به كار افتاده و آن را به صورتى كه مشاهده مى‌كنيم درآورده است، كه حتى خيال علمى پرورده نيز در قصور ابعاد و آفاق و آغاز و انجام آن حيران مى‌ماند؟

[٦] به زمين كه در مقايسه با ديگر اجرام آسمانى همچون ماهى خردى قرار گرفته بر كرانه درياى محيط در مقايسه با آبزيان كلان اقيانوس مى‌ماند، يا به كوچكترين حرفى از كوچكترين كلمه از يك كتاب كوچك در مقايسه با كتابخانه‌اى بزرگ داراى ميليونها كتاب شبيه است، بنگر، و چون به زمين و درياها و دشتها و كوه‌ها و انواع آفريده‌هاى آن- كه از شماره بيرون است- نظر كنى، نگاهت خسته و دماغت آشفته مى‌شود و خواهى گفت: سبحان اللَّه! چه بزرگ است آن نيرو كه زمين را گسترد و آن را براى زندگى به دهها ميليون وسايل زندگى و اسباب آسايش مجهز ساخت

«وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها- و سوگند به زمين و آن كه آن را بگسترد.» گفتند: دحو و طحو به يك معنى و مقصود از هر دو گستردن است. و ماوردى گفت: محتمل است كه مقصود چيزهايى باشد كه از آن بيرون مى‌آيد،