مبتنى بر استفاده از نيرومنديها و بهره‌مندى از فرصتها و فشار وارد آوردن بر زمان به هر طريق ممكن است، با روش دانشمندان مغرب زمين مقايسه مى‌كنم كه بر پايه كار دسته جمعى و تمركز يافتن تلاشهاى بسيارى از متخصصان درباره يك عمل واحد متكى است، و از خود مى‌پرسم كه چگونه مى‌توانيم آنها را با يكديگر سازگار كنيم؟ بهتر است مثالى در مقايسه اين دو روش با يكديگر بزنيم: علّامه امينى دايرة المعارف «الغدير» را با كوشش شخصى و بودجه محدود و مخصوص خود فراهم آورد، در صورتى كه اين كتاب نيازمند به كار افتادن تلاشهاى دهها محقق و پژوهنده است، و علاوه بر آن به بودجه كلانى نيازمند است، و محدّث قمّى «سفينة البحار» را تأليف كرد كه يكى از خاورشناسان، چنان كه شنيده‌ام، درباره آن گفته است كه هرگز امكان ندارد اين كار نتيجه كوشش و تلاش يك نفر بوده باشد، و شيخ آقا بزرگ تهرانى دايرة المعارف «الذريعة» را با كوشش شخصى فراهم آورد كه فهرست گسترده‌اى از همه تأليفات شيعه در سراسر تاريخ تا زمان حاضر است.

اين كارهاى بزرگ بازتابى از روش اسلامى در تربيت است كه مبتنى بر احساس فرد از ارزش زمان و ارزش عمل در آن است.

اما در روش غربى، دايرة المعارف انگليسى و فرانسه از كارهاى گروهى است كه بدون شك بسيار بزرگ محسوب مى‌شود، و در اين اواخر صد هزار دانشمند در تأليف يك دايرة المعارف به زبان چينى با يكديگر شركت داشته‌اند.

مقايسه كردن ميان اين دو روش جدايى غريبى را بر ما مكشوف مى‌سازد، و ملاحظه مى‌كنيم كه ما مسلمانان روش قديمى قايم بر اساس كارهاى فردى بزرگ را كنار گذاشته، و هنوز نتوانستيم روش ديگران را كه بر مبناى عمل دسته جمعى است درست بفهميم و بشناسيم، و همچون كسى هستيم كه از هر دو روش وامانده‌ايم! اگر از كسانى مى‌بوديم كه نيرومنديهاى فردى خويش را به كار مى‌انداختيم و از فهم زمان و گذشت آن آگاه مى‌مانديم، و به دنبال انجام دادن عمل نيك براى رضاى خدا مى‌رفتيم، از روش علماى بزرگوار خويش پيروى مى‌كرديم، و در عين حال از روش/ ٤٨٦ باخترى نيز براى پرداختن به كارهاى دسته جمعى‌