بزرگترين وال تا كوچكترين ماهى، و از فيل تا كوچكترين حشره، و از عقاب تا پشه ... همه به وقتى متناهى آفريده شده‌اند. آيا خبر ذره‌اى را كه ديده نمى‌شود شنيده‌اى، و اين را كه خدا چگونه در عالم بزرگ كوچك او مملكتى عظيم بنا كرده است؟ اگر او را با كهكشانى كه قدرت تخيل كردن بزرگى آن را نداريم مقايسه كنيم، خواهيم ديد كه همه آنها با يك اندازه از دقت و انتظام بزرگ آفريده شده‌اند، ولى كهكشان- در واقع- مجموعه بسيار بسيار عظيمى از ذرات است، و اين همان حقيقتى است كه گاه در شكل ذرّه (اتم) تجلى مى‌كند و گاه در شكل كهكشان ...

و ميان ذره و كهكشان ميليونها آفريده‌هاى گوناگون است كه خدا آنها را به دقت برابر آفريده و براى هر يك هدف و مسيرى قرار داد، و پروردگار تواناى ما گفت

/ ٣٧ «الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى‌- آن كه آفريد، و آفريده را آماده و كامل كرد.» خلق به معنى ايجاد كردن يا ساختن بعد از ايجاد است، و تسويه آن به معنى تكميل كردن است به صورتى كه براى تحقق بخشيدن به آنچه براى آن آفريده شده، نيازمند به چيزى نباشد، و هيچ نقص و كاستى در آفريده خداى تعالى، چه كوچك و چه بزرگ، مشاهده نشود.

[٣] خدا براى هر چه از جماد و نبات و حيوان و انسان كه آفريده، هدفى قرار داده و آن را ملزم به كوشش براى رسيدن به اين هدف ساخته است، و براى هر هدف وسيله و براى هر غايت راهى معين ساخته، و هر چيز را به طرف آنچه براى او مقدّر ساخته رهبرى كرده است. اما جمادات را خدا با نيرو و امكانياتى كه در آنها آفريده، و با فشارى كه از پيرامون بر آنها وارد مى‌شود، هدايت كرده است. شايد سيب احساس آن نكند كه براى چه آفريده شده، و خود به خود به هدف برآوردن نياز ويتامين بدن آدمى پس از خوردن آن، و نياز روحى او براى لذت بردن از زيبايى و تر و تازگى پى نبرد، ولى خدا در سيب اين خاصيتها و در انسان نيازمندى به آنها را آفريده، پس تلاش آدمى را براى دست يافتن به سيب همچون تلاش سيب براى پيوستن به آدمى قرار داده است، چيزى كه هست ما هنوز معرفت كامل به آنچه در سيب يا در هر جماد و نبات يا حيوان از لحاظ احساس كردن مى‌گذرد آگاهى‌