«وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ‌- پاداش هر كس به كردارش به تمامى ادا مى‌شود.» پرسش اين است: چرا خدا نگفت: «و وفى كلّ شخص» يا «و وفى كلّ انسان» و صيغه «وفّيت- به تمامى ادا مى‌شود» را به كار برد؟ و جواب چنان كه به نظر مى‌رسد اين است كه خداى تعالى مى‌خواهد حقيقتى مهم را بيان كند، و آن اين است كه انسان را تنها بر اساس اعمال ظاهرى كه با اندامها و حواس خود انجام داده حسابرسى نمى‌كنند، بلكه او پاداش خود را- خواه خير يا شرّ و حتى اعمال نفس خود و تصرّفات نفسانى خويش را- بر اساس انديشه و دوستى و دشمنى خود (نسبت به هر كس و هر چيز) دريافت مى‌كند، و حساب خدا بر نادانى يا گمانها و پندارها مبتنى نيست بلكه بر علم مطلق خدا استوار است.

/ ٥٣٤ «وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ‌- و او به كارهايى كه مى‌كرده‌اند آگاهتر است.» علم خداى تعالى از علم انسان نسبت به خويشتن و بلكه حتى از حساب فرشتگان نگهبان دقيقتر است، زيرا بشر در حسابهاى خود در معرض فزونى و كاستى قرار دارد، و اين به سبب قرار داشتن او زير تأثير عواملى بسيار همچون غفلت و فراموشى و نادانى و جز آنهاست، و براى اين كه بعضى كارهاى انسان براى پوشيده ماندن راز او حتى از فرشتگان گماشته بر او نيز پنهان نگه داشته مى‌شود.

/ ٥٣٥

[سوره الزمر (٣٩): آيات ٧١ تا ٧٥]

وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى‌ جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَ يُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا بَلى‌ وَ لكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢) وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤) وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)