تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٠٥ - شرح آيات

آنها صاحبان درجات عادى ايمانند، و دسته ديگر كسانى هستند كه شيطان هرگز نمى‌تواند آنان را منحرف سازد و ايشان مخلصانند كه در ايمان ناب و محض به سر مى‌برند همچون انبياء و اولياء، و چيزى كه وابستگى انسان را به هر يك از دسته‌ها مشخّص مى‌كند همان ميزان و دامنه ايمان و عمل و اراده اوست، و اين استثنا از جانب ابليس اعترافى واضح به اراده انسان، و درهم شكستن تمام جبرها و حتمى‌هاى پندارى است، زيرا با وجود فشارهاى شيطان و فريبهاى او انسان مى‌تواند در برابر آنها پايدارى ورزد و به اراده خود آنها را مغلوب و مقهور سازد.

اين انديشه مركزى در دو سوره «ص و الصّافّات» است، چه هر دو سوره تأكيد مى‌كنند كه: از ميان بندگان خدا، بندگانى كه از تمام پيوندهاى مادّى و شرك‌آميز خالصانه براى خدا گسسته‌اند، شيطان را بر آنان راهى و دستى نيست.

[٨٤- ٨٥] در برابر سوگند ابليس دائر بر گمراه كردن بندگان، خدا بر خود عهدى قاطع نهاد/ ٤١٤ كه او و پيروانش را به جهنم افكند و دوزخ را از آنها آكنده سازد.

«قالَ فَالْحَقُ‌- گفت: حق است،» اين كه پاداش حقّ است اوّلا: براى آن كه اساس سنّت پاداش عادلانه با سنتهاى خدا در حكمت آفرينش هماهنگى دارد و ثانيا: براى آن كه واقعيّتى است شدنى كه ترديدى در آن نيست.

آن گاه اين تعهّد را با جمله‌اى تأكيدى مؤكّد ساخت، و گفت

«وَ الْحَقَّ أَقُولُ‌- و آنچه مى‌گويم راست و حقّ است.» بلى. سخن پروردگار تعبيرى است دقيق از حقايق آفرينش بدون كمترين اختلاف.

«لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ‌- كه جهنّم را از تو و از همه پيروانت پر كنم.» اين آيه بدان معنى نيست كه خدا بندگان را به جبر به دوزخ مى‌افكند، بلكه آنهايند كه خود راه باطلى را كه منجر بدان نتيجه مى‌شود اختيار و انتخاب مى‌كنند، و اين كه خدا اشاره به فزونى كسانى كرده است كه وارد دوزخ مى‌شوند به‌