تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٨٥ - شرح آيات

انديشه جبر را درهم مى‌شكند و گفته كسانى را كه ادّعا مى‌كنند مجبور و ناگزيرند شيطانها را شريك بياورند تكذيب مى‌كند، زيرا در دنيا هيچ چيزى بر انسان نيست، بلكه اوست كه خود راه و افكار و باورهاى خويش را با كمال آزادى برمى‌گزيند، و همين آزادى است كه او را وامى‌دارد مسئوليّت كامل رفتار و اقدامات خود را بر عهده گيرد، و فرمانهايى كه خدا به پيامبران خود وحى مى‌كند دائر بر اين كه در تبليغ رسالت خود به كافران و مشركان زياد مبالغه نكنند با همين انديشه اختيار هماهنگى دارد. پس كافران و مشركان خود مسئول گزينش خويش‌اند، و وظيفه تبليغ كننده رسالت و گزارنده پيام نيست كه گزينشى معيّن را بر آنها تحميل كند.

/ ٢٩٣ اين سوره به عنوان پايان بخش احاديث صالحان شامل سه آيه پايانى است كه نخستين آنها به بيان منزّه بودن خداى سبحان اختصاص دارد، و سپس درود بر پيامبران اوست و آخرين آيه مخصوص ستايش اوست.

شرح آيات

[١٦١- ١٦٢] انديشه‌هاى شرك با انواع گوناگون خود خطا و نادرست است، و انسان مجبور نيست بدانها معتقد شود، ولى براى آن كه مسئوليّت را از دوش خود بردارد ادّعا مى‌كند كه چنين انديشه‌هايى بر او فرض و واجب شده و به سبب فشار يا فريفتگى هيچ اختيارى جز پذيرفتن آن انديشه‌ها ندارد، ولى قرآن اين انديشه جبر را درهم مى‌شكند و مى‌گويد

«فَإِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ* ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ‌- شما و بتانى كه مى‌پرستيد* نتوانستيد مفتون بر آن (بتان) كنيد.» كلمه «عليه بر آن» چنان كه پيداست دلالت بر جبر مى‌كند، مثل آن كه قرآن بگويد: به راستى شما نمى‌توانيد كسى را نه به مفتون كردن و نه با فشار در مورد آنچه مى‌پرستيد به پيروى از خود مجبور كنيد، زيرا كلمه فتنه متضمّن معنى بلا، و فشار و اكراه مى‌شود، هم چنان كه معنى فريفتن و مفتون ساختن و آراستن نيز مى‌دهد، و عموما فتنه در اين جا به معنى جبر است.