تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١١٧ - شرح آيات

«أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ‌- آيا نديده‌اند كه چه مردم (و نسلهايى) را پيش از آنها هلاك كرده‌ايم.» بزرگترين چيزى از سببهاى موعظه و اندرزگيرى درباره آن گذشتگان اين است كه آنها به راستى تنها فرصت خود را از كف داده‌اند و هرگز به نزد اهل خود باز نمى‌گردند.

«أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ‌- كه ديگر به نزدشان بازنمى‌گردند.» آيا بر سر آثار باقى مانده آنها نايستيم و از خود نپرسيم: كجايند آنان كه اين آثار را ساختند و در سايه آنها زيستند، آيا روزى بازگشتند تا آثار ويرانى و تخريبى را كه به شهرهاى آنها وارد شده ببينند، يا ما را از سرنوشت خود خبر دهند؟! هرگز ...

[٣٢] آرى، همه مردم در روز حسرت گرد خواهند آمد تا حسابى دشوار پس دهند و سپس به پاداشى مناسب پاداش و جزا بينند.

«وَ إِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ‌- و كسى نماند مگر آن كه نزد ما حاضرش آورند.» گفته‌اند: حرف «إن» در اين جا در اصل «إنّ- همانا» با تشديد است، و كلمه «لمّا» براى تأكيد است، و بدين سان تأكيد به دنبال تأكيد مى‌آيد: «إن» براى تأكيد، و «كلّ» نيز معنى تأكيد مى‌دهد، و «لمّا» و الجميع نيز تأكيد است.

برخى از مفسّران گفته‌اند: «إن» حرف نفى و «لمّا» به معنى «إلّا» ست چنان كه گوينده گويد: «نشدتك باللَّه لمّا فعلت» يعنى «إلّا فعلت- تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه چنان نكنى».

نيز جايز است كه معنى «لمّا» توقّع باشد، و معنى نفى نيز داشته باشد، يعنى/ ١٢٠ تا حال واقع نشد و به زودى واقع خواهد شد.

سخن پايانى

از بررسيهايى كه درباره عوامل برانگيختن دو جنگ جهانى به عمل آمده‌