تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٣٥ - شرح آيات

«ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ‌- سپس بازگشتشان همان جهنّم است.»/ ٢٤٢ شايد اين حالتشان از آزمندى به زقّوم و آب سوزان در دوزخ تجسّمى از آزمندى آنها در دنيا به خوردن مالهاى حرام و استمرار نوشيدن شراب حرام باشد، كه از اين دو به خدا پناه مى‌برم.

[٦٩- ٧٠] سياق مطلب در پايان به فشار تاريخى تصريح مى‌كند كه سبب گمراهى بسيارى از مردم مى‌شود.

«إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ‌- آنها پدران خود را پيش از خود گمراه يافتند.» بر آنها واجب بود كه از پدران گمراهشان پيروى نكنند بلكه خود به جستجوى حق بپردازند، و اين آيه ما را به ضرورت حركت هشيارانه در زندگى انسان متوجّه مى‌سازد كه از او مى‌سزد كه بنگرد و بدان بينديشد و هوشمندانه ملازم حق شود نه بر حسب وراثت و عادت. وانگهى فرد يا اجتماع در نمى‌يابد كه مسير حركتش خطاست و خدا مى‌گويد: «فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‌ طَعامِهِ‌- پس آدمى بايد به طعام خود بنگرد»، [٢٨] يعنى غذاى جسمى و روحى خود تا از سلامت بودن مطمئن شود، ولى آنها خود را در جستجوى حق به رنج نيفكندند، بلكه فقط از پدرانشان پيروى كردند و به دنبال آنها رفتند.

«فَهُمْ عَلى‌ آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ‌- و بر پى ايشان شتابان رانده مى‌شوند.» قرآن نگفته است يهرعون (به فتح اوّل شتابان مى‌روند)، زيرا حركت انسان براى تقليد حركتى ارادى به صورت كامل نيست، بلكه مجموع انگيزه‌هاى ذاتى، و فشارهاى خارجى از سوى ديگران است. و اين آيه فشارى را كه پدران بر پسران خود وارد مى‌سازند تا فرزندانشان از آنها پيروى كنند، بيان مى‌كند.

پس در اين صورت بر انسان واجب است كه اين سبب مستقيم را قطع كند،