«مصانع» جمع‌ «مصنع» به معنى ساختمان و قصر مجلّل و محكم است، اين واژه از مادّه‌ «صنع» گرفته شده كه به معنى كار نيكو انجام دادن است، بنابراين صنع به هر كارى گفته نمى‌شود، بلكه به كارهايى اطلاق مى‌گردد كه داراى امتياز خاصّى است.

قوم عاد و ثمود تصوّر مى‌كردند كه با اين بناهاى محكم و زيبا و خانه‌هاى مجلّلى كه در درون دل كوهها ايجاد كرده بودند، مى‌توانند خود را از آفات و گزند حوادث مصون دارند و ساليان دراز زنده بمانند و به عيش و نوش بپردازند.

همين معنى در باره قوم ثمود در آيات ديگرى مطرح شده است و باز از زبان صالح عليه السلام اين چنين مى‌خوانيم: «اتُتْرَكُونَ فِى مَا هَهُنَا آمِنِينَ* فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ* وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ* وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ؛ آيا چنين مى‌پنداريد كه هميشه در نهايت امنيّت در نعمت‌هايى كه اينجاست، مى‌مانيد- در اين باغها و چشمه‌ها- در اين زراعت‌ها و نخلهايى كه ميوه‌هايش شيرين و رسيده است و شما از كوهها خانه‌هايى (بسيار محكم) مى‌تراشيد و در آن به عيش و نوش مى‌پردازيد (و همه چيز را به دست فراموشى مى‌سپاريد؟!)». [١]

بى شك غرور و غفلت حاصل از طول امل منحصر به قوم عاد و ثمود نبود، ولى در قرآن مجيد در مورد اين دو گروه سركش، اين رذيله اخلاقى برجستگى خاصّى دارد.

***

در سوّمين آيه سخن از گفتگوى مؤمنان و منافقان در روز قيامت است كه منافقان خود را در ظلمت و تاريكى در صحنه محشر مى‌بينند، در حالى كه مؤمنان در پرتو نور و ايمان به سوى بهشت در حركتند، منافقان از مؤمنان تقاضا مى‌كنند اجازه بدهيد ما هم از نور شما بهره‌اى بگيريم، ولى ديوار بلندى در ميان اين دو فاصله مى‌شود.

در اينجا منافقان فرياد مى‌زنند «... الَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ ...؛ آيا ما در دنيا با شما نبوديم (پس چرا از ما جدا شديد؟)» [٢]

مؤمنان در پاسخ مى‌گويند: «آرى ما با هم بوديم، ولى شما خود را فريب داديد و در انتظار حوادث ناگوار براى مسلمانان بوديد و پيوسته در امر معاد و دعوت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ابراز ترديد

[١]-/ شعرا، ١٤٩ تا ١٤٦

[٢]-/ حديد، ١٤