اين احتمال نيز وجود دارد كه آيات فوق مانند بسيارى ديگر از آيات قرآنى كه انسان را «ظلوم» و «جهول» (احزاب، ٧٢) و «بؤوس» و «كفور» (هود، ٩) و «طغيانگر به هنگام وفور نعمتها» (علق، ٦) شمرده، اشاره به دو بُعد وجود انسان داشته باشد كه در قوس صعودى آن قدر بالا مى‌رود كه به‌ اعلى علّيين‌ مى‌رسد و در قوس نزولى آن قدر پايين مى‌آيد كه به‌ اسفل السّافلين‌ كشيده مى‌شود.

مرحوم‌ «علّامه طباطبايى» در «الميزان» نظر ديگرى در اين زمينه دارد و مى‌گويد:

حرص (و هلوع بودن) كه ذاتى انسان است و از شاخه‌هاى حبّ ذات مى‌باشد، در اصل از رذايل نكوهيده نيست، چرا كه حبّ ذات كه اين صفات از آن برمى‌خيزد وسيله منحصر به فردى است كه انسان را به سوى سعادت و تكامل دعوت مى‌كند، اين صفات هنگامى مذموم و نكوهيده است كه انسان با تدبير صحيح آنها را در آنچه شايسته است به كار نگيرد و در واقع مانند ساير صفات نفسانى است كه اگر در حدّ اعتدال باشد فضيلت است و اگر به جانب افراط و تفريط منحرف شود نكوهيده و رذيلت است.

به هر حال آيات فوق نشان مى‌دهد كه قرآن انسانها را به سوى ايمان و نماز و نيايش و انفاق در راه او دعوت مى‌كند تا آتش حرص و بخل و جزع را در درون او فرو بنشاند.

***

در ششمين‌ آيه سخن از ماجرايى در عصر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است و آن اينكه در يكى از سالها كه مردم مدينه گرفتار خشكسالى و گرسنگى و افزايش قيمت اجناس بودند، كاروانى از شام وارد مدينه شد كه با خود موادّ غذايى حمل مى‌كرد ورود اين كاروان درست همزمان با روز جمعه و خطبه‌هاى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در نماز جمعه بود.

در آن زمان معمول بود كه براى اعلام ورود كاروان طبل مى‌زدند و آلات موسيقى ديگر را مى‌نواختند، اين امر سبب شد كه مردم به سرعت خود را به بازار برسانند، گروهى از تازه مسلمانان كه در مسجد براى نماز اجتماع كرده بودند خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله را رها كرده و براى تأمين نياز خود به سوى بازار شتافتند، در حالى كه اين كار ضرورتى نداشت، بعد از نماز نيز مى‌توانستند به بازار روند و از اجناس كاروان بهره بگيرند، تنها