اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٣ - تواضع و فروتنى در روايات اسلامى

و هم از تشتّت و پراكندگى حفظ شوند، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز مأمور بود بدين گونه مؤمنان را زير بال و پر خود بگيرد!

اين تعبير بسيار ظريف و پر معنى نكات مختلفى را در عبارت كوتاهى جمع كرده است.

جايى كه پيامبر مأمور به تواضع آميخته با محبّت در برابر مؤمنان باشد تكليف افراد امّت روشن است چرا كه پيغمبر سرمشق و الگو و «اسوه» براى همه امّت است.

شبيه همين تعبير در آيه ٨٨ سوره حجر نيز آمده است آنجا كه مى‌فرمايد: وَاخْفِضْ جَنَاحكَ لِلْمُؤْمِنِينَ‌ كه باز مخاطب در آن شخص پيامبر است و مأمور مى‌شود براى مؤمنان‌ «خفض جناح» و تواضع آميخته با محبّت داشته باشد.

شبيه اين تعبير با اندك تفاوتى در مورد فرزندان در مقابل پدران و مادران در سوره‌ «اسراء» آمده، آنجا كه مى‌فرمايد: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ؛ بالهاى خود را در برابر آن دو (پدر و مادر) از محبّت و لطف فرود آر (و تواضعى آميخته با احترام و محبّت در برابر آنان داشته باش)».

از مجموع آنچه در آيات فوق آمده به خوبى استفاده مى‌شود كه قرآن مجيد نه تنها تكبّر و استكبار را مورد مذمّت قرار داده، بلكه نقطه مقابل آن يعنى تواضع و فروتنى را با تعبيرات گوناگون مورد تمجيد قرار داده است.

تواضع و فروتنى در روايات اسلامى‌

در منابع شيعه و اهل سنّت احاديث فراوانى در مورد تواضع به چشم مى‌خورد كه بعضى درباره اهميّت تواضع است و بعضى درباره علامت و آثار متواضعان و يا ثمره تواضع و حد و آداب آن مى‌باشد.

در اهميّت تواضع تعبيرات بسيار جالبى در روايات آمده:

١- در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم: روزى فرمود: «مَا لِى لَاارى‌ عَلَيْكُمْ حَلَاوَةَ الْعِبَادَةِ؟! قَالُوا وَ مَا حَلَاوَةُ الْعِبَادَةِ؟ قَالَ التَّوَاضُعُ!؛ چه مى‌شود كه شيرينى عبادت را