التَّرَقُّبِ؛ صبر چهار شعبه دارد، اشتياق، ترس، زهد و انتظار.» و سپس در شرح آن مى‌فرمايند: «كسى كه اشتياق بهشت داشته باشد، از شهوات و هوس‌هاى سركش به كنار مى‌رود، و آن كسى كه از آتش دوزخ بترسد، از محرّمات دورى مى‌گزيند و كسى كه زهد بر دنيا داشته باشد، مصيبت‌ها را ناچيز مى‌شمرد، و كسى كه در انتظار سرانجام نيك باشد، براى انجام نيك سرعت مى‌گيرد». [١]

با اندكى دقت روشن مى‌شود كه هدف امام عليه السلام، در اين بيان، شرح انگيزه‌هاى صبر و استقامت است، نه شاخه‌هاى آن. نظير حديث فوق كه از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز نقل شده است.

***

انگيزه‌هاى صبر و شكيبايى‌

امورى كه باعث صبر انسان در مشكلات طاعت و ترك معصيت و در برابر مصائب مى‌شود، فراوان است كه هر كدام تأثير خاصّى در پديد آوردن اين فضيلت بزرگ دارد كه مهمترين آنها عبارتند از:

١- تقويت پايه‌هاى ايمان و يقين‌، مخصوصاً توجه به اين نكته كه خداوند «ارحم الرّاحمين» است و نسبت به بندگانش از هر كسى مهربانتر است و او براى رعايت و تأمين مصالح عباد، حوادثى مى‌آفريند كه اسرار و منافعش پوشيده است، روح شكيبايى را در انسان پرورش مى‌دهد. توجه به پاداش‌هاى عظيم مطيعان و تاركان معاصى و صدق وعده‌هاى الهى نيز در اين زمينه، عزم انسان را در صبر و شكيبايى، راسخ‌تر مى‌كند.

از همين رو، اميرمؤمنان عليه السلام مى‌فرمايند: «اصْلُ الصَّبْرِ حُسْنُ الْيَقِينِ بِاللّهِ؛ اساس و ريشه صبر، ايمان و يقين خوب، نسبت به خداوند است». [٢]

بديهى است، هر قدر ايمان انسان به حكمت و رحمت پروردگار بيشتر باشد، صبر او نيز بيشتر خواهد شد؛ به تعبير ديگر، تحمل صبر و شكيبايى برايش آسان‌تر مى‌گردد. به هيمن دليل، حديثى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه به بعضى از ياران خود فرمود: «انَّا صُبَّر وَ شِيعَتُنا اصْبَرُ مِنّا؛ ما صبورانيم، ولى شيعيان ما از ما صبورترند.» راوى سؤال مى‌كند، فدايت شوم! چگونه شيعيان شما از شما صبورترند؟ امام در پاسخ فرمودند: «لِانّا نَصْبِر عَلَى مَا

[١]-/ نهج البلاغه، كلمات قصار، حديث ٣١

[٢]-/ غررالحكم، حديث ٣٠٨٤