عرفان اسلامى - حسینی - الصفحة ٩٤
است. قرآن سير و سلوك فكرى و عملى آنان را بيان كرده است و در معرّفى آنان چنين مىگويد:
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. (آل عمران: ١٩١)
آنان كه خدا را ايستاده و نشسته و به پهلو خفته، ياد مىكنند و در آفرينش آسمانها و زمين مىانديشند، [در مقام دعا مىگويند] اى پروردگار ما، اين جهان را به بيهوده نيافريدى، تو منزّهى، ما را از عذاب آتش باز دار. «١» در حقيقت مىتوان گفت سخنان امام صادق (ع) در بيان سير و سلوك خردمندان شرح و تفسيرى بر اين آيات قرآن كريم است.
روش درست سلوك در سخنان امام صادق (ع)
امام صادق (ع) در اين حديث در تبيين روش سير و سلوك خردمندان مىفرمايد:
انَّ اوْلَى الْالْبابِ الَّذينَ عَمِلُوا بِالْفِكْرَةِ وَ وَرِثُوا مِنْهُ حُبَّ اللَّهِ صاحبان فكر كسانى هستند كه در انديشه فرو مىروند تا جوانههاى محبت در دلشان مىشكفد. و آنگاه كه محبت خدا در دلى جوانه زند و دل با محبت او روشنى گيرد، لطف خدا بسويش سرازير مىگردد و از كسانى مىشود كه از بركات الهى برخوردارند، با حكمت سخن مىگويد و داراى زيركى مىشود. و آنگاه كه زيركى يافت داراى قدرت و تصرفاتى مىگردد و طبقات هفتگانه را مىشناسد. از آن پس در انديشه با لطف و حكمت و بيان سير مىكند و تمايلات و محبتش تنها در خالقش خلاصه مىگردد. در اين هنگام به جايگاهى بزرگ دست مىيابد و خدايش را در قلب مىبيند. «فَاذا فَعَلَ ذلِكَ نَزَلَ الْمَنْزِلَةَ الْكُبْرى فَعايَنَ رَبَّهُ فى قَلْبِهِ.» «٢» امام در مقايسه روش خردمندان با روشهاى ديگر مىگويد: حكمت را به غير راهى كه حكيمان پيمودهاند، درمىيابند، و علم را به غير روشى كه عالمان به آن رسيدهاند مىرسند، و صدق را به غير روشى كه صديقان يافتهاند درمىيابند؛ زيرا حكيمان حكمت را با سكوت درمىيابند، و عالمان با تلاش به دانش مىرسند، و صديقان با خشوع و عبادتهاى طولانى صدق را درمىيابند. كسانى كه در اين راهها ره پيمايند، گاه پيش روند و گاه عقب نشينند و