همين طور آياتى كه خبر از فناى همه موجودات دارند «١» يا از بيهوشى آنها هنگام نفخ صور حكايت مى‌كنند، «٢» نشانگر فناى همه موجودات در جهان آخرت‌اند.
عارفان تصريح كرده‌اند كه بازگشت موجودات به حق با فناى آنان در ذات الهى است.
قيصرى در اين باره گويد:
در قيامت با كنار رفتن حجاب‌ها يگانگى خداى متعال آشكار مى‌گردد و اشياء چهره حقيقى خود را آشكار مى‌سازند، و اين با فنا همه موجودات در حق تحقق مى‌يابد. در اين حال تعينات خلقى و جنبه خلقى اشيا در جنبه الهى آنان فانى مى‌گردد. «٣» در جاى ديگر مى‌گويد:
چندان كه وجود تعينات خَلقى با تجلى حق در مراتب كثرت تحقق مى‌يابد زوال اين تعينات هم با تجلى ذاتى حق در مراتب وحدت است. و از اسمايى كه موجب زوال تعينات در قيامت است عبارتند از، قهّار، واحد احد، فرد، صمد، غنى، عزيز، معيد، مميت و ماحى و غير آنها. «٤» انكار و تفسير فناى عرفانى‌ بسي عرفان اسلامى ٢٥٥ گشاده بودن راه ولايت و فنا ص : ٢٥٥ ارى از عالمان مسلمان فنا به معناى عرفانى را نمى‌پذيرند و رسيدن بنده به خداى متعال و ديدار و شهود او را محال مى‌شمارند. هجويرى درباره سرگردانى اهل ظاهر در معناى فنا گويد: «ظاهريان اندر هيچ عبارت از عبارات، متحير از آن نيند كه اندر اين عبارت.» «٥» اين گروه كلماتى مانند، لقا، وصل و شهود خداى متعال كه در متون دينى آمده را «٦» به معانى مجازى‌