تاريخ پيدايش كلمه صوفى‌ نظرگاه مؤلفان عرفان در اين باره متفاوت است. بيشتر مورخان تصوّف، ابوهاشم صوفى (م ١٥٠ ه. ق) را نخستين كسى مى‌دانند كه به اين نام شهرت يافت. برخى نيز اين اصطلاح را به آغاز قرن دوم هجرى و زمان حسن بصرى (م ١١٠ ه. ق) رسانيده‌اند. «١» عين القضاة همدانى مى‌نويسد: «پويندگان راه خدا در روزگار گذشته و سده‌هاى نخستين به نام صوفى شناخته نشده‌اند و صوفى لفظى است كه در قرن سوّم شهرت يافت و نخستين كسى كه در بغداد به اين نام ناميده شده «عَبْدَك صوفى» بوده وى از بزرگان مشايخ و قدماى آنان و پيش از «بُشر حافى» و «سرى سقطى» بود.» «٢» تفاوت عرفان و تصوّف‌ در متون عرفانى گاه اين دو واژه به جاى يكديگر به كار مى‌روند. در اينكه اين دو كلمه با هم مترادف‌اند و يك معنا را مى‌رسانند، يا تفاوت‌هايى بين آن دو وجود دارد، به دو نظر برمى‌خوريم:
١. عرفان و تصوّف در اصطلاح به يك معناست و تنها تفاوتى اندك بين آن دو وجود دارد.
طبق اين نظر، عرفان اسلامى داراى دو جنبه اجتماعى و فرهنگى است. عرفا جز اينكه يك طبقه فرهنگى هستند و علمى به نام عرفان به وجود آورده‌اند، فرقه‌اى اجتماعى نيز در جهان اسلام ايجاد كرده‌اند. آنها را با لحاظ جنبه فرهنگى «عرفا» و با لحاظ جنبه اجتماعى «متصوفه» مى‌نامند. «٣» برخى نيز بخش عملى عرفان را با تصوّف به يك معنا و مترادف مى‌دانند و بخش علمى عرفان را يكى از علوم اسلامى به شمار مى‌آورند. «٤» ٢. عرفان بالاتر از تصوّف است: طبق اين نظر، تصوّف روش و طريقه‌اى است كه از سرچشمه‌