بركات آن وجود دارد و در زندگانى امامان معصوم (ع) و عالمان راستين و رزمندگان و مجاهدان مسلمان، نمونه‌هاى والايى از آنها را مى‌توان يافت. در اينجا تنها به ذكر يك نمونه از حالات عارفان در مقام صبر اشارت مى‌كنيم.
٣. توكّل‌ توكّل، اعتماد قلبى به خداى متعال در همه كارها و بريدن از غير اوست. «١» خواجه عبداللَّه انصارى در معناى توكّل گويد:
توكّل سپردن همه كارها است به دارنده و مالك آن و دل آرام داشتن و تكيه بر وكالت او. «٢» توكّل از مقامات والاى عرفانى است كه فهم آن پيچيده است و رسيدن به آن دشوار؛ زيرا چشم دوختن به علل و اسباب طبيعى و اعتماد به آنها شرك خفى و فرورفتن در جهل و بى‌خبرى است، و روى تافتن از آنها، ناديده انگاشتن سنت‌هاى حاكم بر طبيعت و آموزه‌هاى دينى. «٣» آيات و روايات بسيارى از توكّل سخن مى‌گويند، آثار و بركات آن را برمى‌شمارند و مؤمنان را بدان فرا مى‌خوانند. براى ن عرفان اسلامى ٢٠٧ ١. خوف ص : ٢٠٦ مونه دو آيه زيرين توكّل را براى مؤمنان لازم مى‌شمارد و از كفايت خداى متعال براى توكّل كنندگان سخن مى‌گويد:
وَعَلَى‌اللَّهِ فَلْيَتَوكَّلِ المُؤمِنُون. (آل‌عمران: ١٢٢ و ١٦٠؛ مائده: ١٢)
پس مؤمنان بر خدا بايد توكل كنند.
ومَنْ يَتَوكَّلْ عَلى‌اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ. (طلاق: ٣ و ١٥٩)
و كسى كه بر خدا توكل كند پس خدا براى او كافى است.
توكّل از ايمان به خداى متعال و علم و قدرت و رحمت بى‌كران او نيرو مى‌گيرد. رسوخ چنين ايمانى در دل و رسيدن به مراتب بالاى توحيد، سالك را بدانجا مى‌رساند كه با چشم دل دست قدرت خداى متعال را وراى علل و اسباب طبيعى به روشنى مشاهده مى‌كند و در همه كارها به او تكيه و اعتماد مى‌نمايد. در آنجا نيز كه به حكمت خداى متعال در جريان علل و