مقام كه نسبت به تحت دارد محل تصرّف سالك بود و از اين جهت عارفان گفته‌اند «الَاْحْوالُ مَواهِبُ و المقاماتُ مَكاسبٌ» احوال بخشش‌هاى الهى و مقامات اكتسابى است؛ با آنكه هيچ مقام از مداخلت حالى خالى نبود و هيچ حال از مقاربت مقامى جدا، نه. «١» «حال» اگر پايدار گردد و دائم شود، تبديل به مقام مى‌گردد. «٢» برخى محققان عرفان همين تبديل احوال به مقامات را ريشه اختلاف كلمات عارفان در بيان شماره احوال و مقامات مى‌دانند؛ برخى يك چيز را حال مى‌خوانند و برخى ديگر مقام. «٣» تفاوت حال و مقام‌ دقّت در كلمات عارفان در تعريف حال و مقام و بيان تفاوت بين آنها، تفاوتهاى زير را پيش روى ما مى‌نهد:
- مقام اكتسابى است و با تلاش و مجاهدت به دست مى‌آيد؛ - حال، اكتسابى نيست و از بخشش‌هاى خداى متعال بر قلب سالك است بى‌آنكه سالك در پيدايى و ناپديد گشتن آن تأثير مستقيم داشته باشد؛ - مقام از جمله اعمال و در اختيار و اراده سالك است؛ - حال از جمله احساسات و انفعالات روحى است و از اختيار سالك بيرون است؛ - مقام پايدار است؛ - حال ناپايدار است و ناپديد مى‌گردد.
هجويرى در بيانى كوتاه در تفاوت بين حال و مقام گويد:
مقام از جمله اعمال بود و حال از جمله افضال، مقام از جمله مكاسب است از جمله مواهب؛ پس صاحب مقام به مجاهدت خود قايم بود و صاحب حال از خود فانى بود و قيام وى به حالى بود كه حق تعالى اندر وى آفريند. «٤»