اى بسا ابليس آدم روى هست پس به هر دستى نشايد داد دست‌ از اين گذر، عارفان خود وجود شرايطى را براى ارشاد در سلوك لازم دانسته‌اند.
شرايط رهبرى و ارشاد در سخنان اميرالمؤمنين (ع)
امام العارفين على‌بن ابى‌طالب (ع) در سفارش به كميل‌بن زياد نخعى، استاد شايسته را «عالم ربانى» مى‌نامد و نجات و سعادت را تنها در گرو پيروى از او مى‌داند. «١» آن جناب در وصف «اهل ذكر» ويژگيهاى اين عالمان ربّانى را چنين ترسيم مى‌كند:
همواره در پاره‌اى و در روزگارى كه پيامبرى نبوده، خداى بخشنده را بندگانى است كه با آنها از راه فكرشان- به الهام- راز گويد و از طريق عقولشان به هدايت سخن گويد. به نور بيدارى در گوشها و چشمها و دلها، چراغ هدايت را روشن مى‌دارند، ايام‌اللَّه را به ياد مردم مى‌آورند و آنان را از شكوه خداوند بيم مى‌دهند. اينان همانند راهنمايانى در بيابانها هستند كه هر كه از راه راست رود طريقه‌اش را بستايند. و به رهايى مژده‌اش دهند و هر كه در راه راست و چپ رود طريقه‌اش را نكوهش كنند و او را از هلاكت برحذر دارند. اينان چون چراغهاى آن تاريكيها و راهنمايان نجات دهنده از گرفتار شدن در شبهات هستند.
مردمانى كه ياد خدا را به جاى دنيا برگزيده‌اند و داد و ستد آنها را از ذكر او غافل نمى‌دارد، زندگى را با ياد خدا سر مى‌كنند و نهى و منع خدا را در آنچه حرام فرموده به گوش غافلان مى‌خوانند، به عدالت فرمان مى‌دهند و خود نيز به آن عمل مى‌كنند، از زشتى حذر مى‌كنند و خود مرتكب آن نمى‌شوند، گويى از دنيا بريده و در آخرتند و آنچه را بعد از دنياست به عيان ديده‌اند، گويى به حالات پنهان اهل برزخ در مورد طولانى بودن مدت اقامتشان در آنجا آگاهند و قيامت وعده‌هايش را بر ايشان تحقق بخشيده و اينان براى مردم دنيا پرده از آن برداشته‌اند، چنان كه گويى آنچه مردم نمى‌بينند، آنان مى‌بينند، و آنچه مردم نمى‌شنوند آنان مى‌شنوند.
آن جناب پس از ترسيم محاسبه شبانه آنان از اعمالشان مى‌فرمايد: