مهمتر از همه، شكل‌گيرى دولت با عناصر اصلى آن، يعنى رهبرى، امت و سرزمين است. در اين دولت، رهبرى با رسول خدا است كه مورد پذيرش همه‌ى گروه‌ها و قبايل مدينه است؛ سرزمين اين دولت در ابتداى كار، شهر يثرب با مدينة النبى و اطراف آن است. و امت تنها اختصاص به مسلمانان مدينه ندارد؛ بلكه مهاجرين، انصار (اوس و خزرج)، يهود هم‌پيمان اوس و خزرج (بنى النجار، بنى الحارث، بنى ساعده، بنى جشم، بنى الاوس و بنى ثعلبه) يهود خارج مدينه و مشركين داخل و خارج مدينه را نيز شامل مى‌شود. چنانچه اهالى مدينه همه تحت عنوان امت واحده قرار مى‌گيرند[١].

٦. مراعات امور مربوط به حاكم دينى‌

رفتار پيامبر به عنوان حاكم دينى، الگوى رهبرى و زعامت در جامعه اسلامى به شمار مى‌رود؛ چنانچه قرآن مى‌فرمايد: لقد كان لكم فى رسول الله اسوة حسنة؛[٢] به تحقيق كه سيره‌ى پيامبر خدا براى شما الگوى نيكويى است.

از جمله امورى كه آن حضرت با رعايت آنها معيارهاى مطلوب رهبرى اسلامى را ارائه نموده‌اند؛ عبارتند از:

عدالت: عدالت، ملكه نفسانى است كه در پرتو آن، انسان از مسير طاعت خداوند گامى پس‌وپيش نمى‌گذارد. در مفهوم اجتماعى، رعايت جايگاه واقعى امور و مناسبات اجتماعى و انطباق با اراده‌ى حق تعالى و قوانين منتسب به او، از ملاك‌هاى برقرارى عدالت هستند. رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم در رأس حكومت اسلامى، عالى‌ترين مراتب عدالت را در حوزه‌ى اجتماعى به اجرا درآوردند. نمونه‌هايى از عدالت و عدالت‌خواهى پيامبر عظيم الشأن؛ عبارتند از: اجراى حد شرعى بر زن مخزوميه با اينكه از قبيله‌ى پرنفوذى بود. همچنين آمادگى آن حضرت براى قصاص در روزهاى پايانى عمر[٣] و رعايت عدالت در تقسيم غنايم از نمونه‌هاى روشن آن است. مردمى بودن: بررسى تاريخ حيات پيامبر اسلام نشان مى‌دهد كه وى بيش از هركس با خصوصيات روحى، اخلاقى، فرهنگى، سياسى و اجتماعى مردم آشنا بوده است و به همين‌

[١] رجوع كنيد به: المحامى احمد حسين يعقوب: النظام السياسى‌فى الاسلام ص ٢٢٨

[٢] احزاب: آيه ٢١

[٣] جعفر سبحانى: فروغ‌ابديت ج ٢ صص ٥٢- ٥١