الف. مكانيزم توسعه‌ى انسانى در ديدگاه الهى، هر حركت و تغييرى كه توسط انسان صورت مى‌گيرد، با انگيزه و اراده‌ى اوست؛ يعنى انسان وقتى در مقابل گزينه‌هاى مختلف قرار مى‌گيرد، با درك تفاوتها و شباهت‌ها، يكى از گزينه‌ها را انتخاب مى‌كند؛ بنابراين افعال ارادى، منتسب به انسان و رمز مسؤول بودن او در قبال اعمال خود است؛ يعنى اراده و اختيار، عامل اصلى توسعه‌ى انسانى در ميدان‌هاى سه‌گانه‌ى وجود محسوب مى‌شود.

ب. هدف توسعه‌ى انسانى نيل به كمال، هدف توسعه‌ى انسان است و نقطه‌ى اوج آن، هماهنگ با ابعاد وجودى، توسعه‌ى ايمان، علم و عمل صالح مى‌باشد؛ اوج كمال انسانى، مرتبه‌اى است كه وراى آن براى او قابل تصور نيست. در بيان قرآن اين مرتبه و جايگاه به «فوز»[١]، «فلاح»[٢] و «سعادت»[٣] تعبير شده است.

منزلگاهى كه كمال و تعالى انسان در آن، صورت وقوع به خود مى‌گيرد، «قرب»[٤] و نزديكى به پيشگاه ربوبى است.

ج. بستر توسعه در جهان‌بينى الهى، بستر توسعه‌ى انسانى اراده و اختيار انسان است. هرچند كه نمى‌توان انسان را از شرايط خارجى و محيط پيرامونى آن؛ اعم از: محيط طبيعى، محيط اجتماعى، تاريخ و نظام هستى، جدا كرد و اين عوامل در تعامل و تأثير و تأثر نسبت به‌

[١]- و من يطع الله و رسوله فقد فاز فوزا عظيما؛ احزاب، آيه ٧١.

[٢]- اولئك على هدى من ربهم و اولئك هم المفلحون؛ بقره، آيه ٥.

[٣]- و اما الذين سعدوا ففى الجنة خالدين فيها؛ هود، آيه ١٠٨.

[٤] خداوند در حديث قدسى مى‌فرمايد:« ما تقرب الى عبد بشى‌ء احبّ الى مما افترضت عليه ...»؛ اصول كافى ج ٢، ص ٣٥٢.