بررسى تاريخ نظام‌هاى سياسى اسلام، به اين معنا است كه سير پيدايش، رشد و تحولات نظام سياسى اسلام در گذر تاريخ تاكنون پيگيرى شود. اين بحث در سه مقوله‌ى اصلى؛ حكومت اسلامى پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و اله و سلم، نظام خلافت و نظام امامت بررسى مى‌گردد.

رسالت پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم با دعوت به توحيد و نفى شركت و بت‌پرستى آغاز گرديد و آن حضرت پس از هجرت به مدينه، اقدام به تأسيس حكومت اسلامى نمود. مهمترين قدم‌ها و مراحلى كه منجر به تأسيس و تحكيم و پى‌ريزى شالوده‌هاى حكومت دينى در مدينه گرديد، عبارتند از: جلب همراهى و پذيرش مردم، برقرارى وحدت اجتماعى در مدينه، قرار گرفتن مسجد به عنوان پايگاه اجتماعى مسلمانان، ريشه‌كنى تبعيض، استقرار نظامات اسلامى، مراعات امور مربوط به حاكم دينى، تلاش براى گسترش اسلام و تدبير جانشينى.

پس از رحلت پيامبر، حادثه‌اى عظيم و شگفت‌انگيز رخ داد و در نتيجه رهبرى جامعه با ترفندهاى برخى از خواص و بى‌اعتنايى عوام به سفارش‌هاى رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم در مسأله جانشينى، از مسير اصلى خود منحرف شد و نظام خلافت وجه غالب در رهبرى نظام سياسى اسلام گرديد.

در نظام خلافت با آنكه منشا مشروعيت به اجماع صحابه، شوراى حل و عقد، انتصاب توسط خليفه‌ى پيشين و حتى غلبه، بود؛ اما حاكم به عنوان جانشين پيامبر شناخته شده و موظف بود كه راه و سنت آن حضرت را دنبال نمايد.

پس از سپرى شدن ايام خلافت ابو بكر، عمر و عثمان، نظام خلافت دستخوش تحولاتى گرديد كه محصول آن نظام‌هاى شبه سلطنتى اموى و عباسى و حكومت عثمانى و ... شد كه قرن‌ها بر جامعه اسلامى حكمرانى كردند.

نظام امامت، همان شيوه‌ى اداره‌ى جامعه بعد از رسول خدا است كه آن حضرت به فرمان خداوند در امر تدبير جانشينى بنياد نهادند. بر آن اساس، بايد امام على عليه السّلام زمام جامعه را بعد از پيامبر در اختيار گرفته و به ترتيب يازده فرزندش پس از وى امامت سياسى و دينى جامعه را عهده‌دار گردند.

در عهد حضور امام معصوم، حكومت امام على و امام حسن عليهما السّلام، نمونه‌هاى قابل بررسى تحقق يافته از نظام امامت مى‌باشند.