مسلمانان معترض كه نسبت به عملكرد عثمان و فاصله گرفتن وى از سنت پيامبر، اعتراض داشتند، ابتدا به مخالفت آرام با حكومت پرداختند؛ امّا شيوه‌ى برخورد حيله‌گرانه‌ى عثمان با آنان، نشان داد كه او در نظام خلافت، جايگاهى براى حقوق مردم قائل نيست؛ ازاين‌رو خانه‌ى خليفه به محاصره‌ى مخالفان درآمد و سرانجام پس از چهل و نه روز محاصره، عثمان كشته شد.

همچنان كه گذشت، روى كار آمدن خلفا كه به عنوان «جانشين» رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم از آن تلقى مى‌شد در مورد خلفاى سه‌گانه به سه روش مختلف صورت گرفت. تنوع منابع مشروعيت در آغاز شكل‌گيرى نظام خلافت سبب شد كه روش‌هاى ديگرى، همچون غلبه نيز، وسيله‌ى به قدرت رسيدن خليفه قرار گيرد.

نظريه‌پردازان نظام خلافت به جاى استناد به نصوص دينى، به فعل و عمل صحابه تمسك جسته و براى روش‌هاى معمول آنان، توجيه شرعى و مقبوليت مى‌ساختند و چون رويه‌ى منسجم و يكپارچه‌اى در مشروعيت نظام سياسى، وجود نداشت، موجب پراكندگى آرا و نظريات ارايه شده در اين موضوع مهم، گرديد.

چنين نگرشى به مشروعيت خلافت، از آن‌جا ناشى شد كه عده‌اى بدون توجه به تصريح پيامبر، گمان بردند كه منصب خلافت و اداره‌ى امور دنيوى مردم، در متون دينى، قرآن و كلام رسول الله صلّى اللّه عليه و اله و سلم بدان تصريح نشده و امر حكومت و شكل آن، به مسلمين و اجتهاد آنان واگذار شده است.

٤. خلافت امام على بن ابى طالب عليه السّلام‌[١]

پس از كشته شدن عثمان، باقى مانده‌ى صحابه‌ى پيامبر در مدينه و نيز مسلمانانى كه عليه عثمان دست به قيام زده بودند، يكپارچه در امر خلافت، به على ابن ابى طالب عليه السّلام روى آوردند.

هم نحوه‌ى به خلافت رسيدن و هم ميزان پايگاه مردمى امام على عليه السّلام، با ديگر خلفا

[١] - نظام سياسى كه امام على و امام حسن عليهما السّلام در رأس آن قرار گرفتند تحققا در امتداد نظام خلافت قابل بررسى است. لكن از آنجا كه امامان واقعى جامعه اسلامى بودند و خلفاى به حق رسول خدا بشمار مى‌روند و جامعه‌ى اسلامى به ناحق خود را از رهبرى آن بزرگواران محروم ساخت، در مبحث جداگانه‌ى نظام امامت، در صفحات آتى، بدان خواهيم پرداخت.