ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ١٧٥ - خواجه نصير طوسى، محمد بن محمد بن حسن
هلاكو خان را بامر جليل ترتيب رصدخانه تذكر داد، هلاكو نيز نخست بعذر اينكه علم نجوم وقايعى را كه حتمى الوقوع است برطرف نمىكند مايل نبود، اين دانشمند يگانه محض اشعار بيكى از فوائد آن علم گفت: پادشاه امر فرمايد كه يك تشت بزرگ مسى، بىاطّلاع اهل آن مجلس، از بالاى عمارت بپائين اندازند اينك همچنان كردند، تمام حضّار از صداى هولناك برافتادن آن تشت در اضطراب شدند، فقط خواجه و هلاكو در اثر آن اطّلاع قبلى اصلا متأثّر نگرديدند پس خواجه اظهار داشت كه يك فائده علم نجوم اين است كه مردم پيش از وقت از وقوع حوادث مستحضر ميشوند و در حين وقوع دچار اضطراب و وحشت نمىگردند، هلاكو تحسين كرد و امر نمود كه اهتمام تمام در آن امر خطير بكار برند.
خواجه در سال ٦٥٧ ه قمرى احمد بن عثمان مراغى، معمار معروف وقت را مأمور كرد، روى تلّ بلندى كه در شمال غربى مراغه (كه در آن موقع پايتخت مغول بود) واقع ميباشد و در زمان حاضر ما، در زبان آذربايجانيها برصد داغى (كوه رصد) معروف است، ساختمان وسيع باشكوهى در كمال آراستگى تأسيس نمايد، صنوف دقائق حكمت و صناعت را در اصول نجوم و هيئت بكار برد، خود هلاكو خان و بعد از فوت او پسرش اباقا خان نيز علاوه بر تعيين اعتبار سنگين و علاوه بر اموال معتنىبهى كه براى مصارف اين كار بعهده خزانه و عمّال دولتى حوالت داده بودند اوقاف سرتاسر كشور را براى تأمين مخارج رصدخانه در تحت اختيار خواجه گذاشتند كه عشر آن را در اين مرام عالى مصروف دارد.
خواجه براى اجراى اين مرام، حكما و منجّمين اسلامى را كه شايسته اين امر خطير بودند از اطراف و جوانب جلب نمود، علاوه برايشان، يك نفر دانشمند چينى هم مكه آن موقع در مراغه حاضر بوده در ترتيب تاريخ معمول چينيان كمكى داشت، ايشان بعضى از آلات رصدى پيشينيان را كه ناقص بوده تكميل كردند و بعضى ديگر را نيز كه محل ضرورت بوده خودشان اختراع نمودند.
بعقيده بعضى از ارباب سير، منكوقاآن از پادشاهان مغول كه با كثرت هوش و