ماند.حسن [١]بن الفضل گفت:معنى آن است كه هيچ نكرديم،يعنى هيچ منع [٢]نكرد ما را. كَذٰلِكَ يُضِلُّ اللّٰهُ الْكٰافِرِينَ، خداى تعالى همچنين گمراه كند كافران را از معبودان خود و از راه بهشت.

ذٰلِكُمْ بِمٰا كُنْتُمْ، گفت:اين عذاب و نكال بر شما از آن است كه: تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، شما بطر كردى در زمين به ناحق،و به آنچه [٣]شما نشاط كردى و به نشاط مشغول بودى.و گفتند:اول به معنى خرمى است،يعنى به ناحق و كارهاى باطل و عبادت اصنام شادمانه بودى و بطر كردى.و گفتند:هر دو يكى است و تكرار براى اختلاف لفظ كرد،كالنأى و البعد و المين و الكذب.

اُدْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِينَ فِيهٰا، گفت:در شوى به درهاى دوزخ و آنجا هميشه باشى.و نصب«خالدين»بر حال است،[١٤٧-پ]و عامل در او مقدر،و التقدير،(فاقيموا) [٤]و البثوا،براى آن‌كه در حال دخول،خلود نباشد. فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ، بد جاى است متكبران را دوزخ،و مخصوص بالذم[از كلام بيفگند] [٥]لدلالة الكلام عليه.

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ، گفت:صبر كن اى محمد بر مشقت تكليف و بر اداى شريعت و رسالت به قوم،كه وعده‌اى كه خداى تو را كرد به نصرت و ظفر،حق است و درست. فَإِمّٰا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي، كه اگر ما به او [٦]نماييم بعضى آنچه ايشان را وعده داده‌ايم از عذاب، أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ، يا وفات دهيم تو را و با جوار رحمت خود بريم،مرجع ايشان با ما خواهد بودن،و ايشان از عذاب ما جان نخواهند بردن.و «فا»،جواب شرط است و«ما»،زيادت است و تا«او»نباشد،نون تأكيد در شرط نيارند،نظيره، وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ [٧]... و فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِكَ [٨].

آنگه گفت: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ، گفت:ما پيش از تو پيامبران فرستاديم. مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنٰا عَلَيْكَ، بهرى از ايشان آنند كه ما قصت ايشان گفتيم

[١] .گا،لا،آد:حسين.

[٢] .آج:منفعت،گا،لا،آد:نفع.

[٣] .ما:با آنچه.

[٤] .ما،گا،لا،آد:و اقيموا.

[٥] .اساس،آب،آج ندارد،به قياس ساير نسخه‌ها و با توجه به سياق عبارت افزوده شد.

[٦] .ما،گا:با تو،لا:به تو.

[٧] .سورۀ انفال(٨)آيۀ ٥٨.

[٨] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ٤١،«فاما...».